Category Archives: បទសម្ភាសន៍

ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ៖ ដំណើរការ​ក្ដី​នៅ​តុលាការ​អន្តរជាតិ​ក្រុង​ឡាអេ (៣)


2008-08-15

មាន ​ចម្ងល់​ថា តើ​ភាគី​ខ្មែរ​មាន​ភស្តុតាង​និង​សាក្សី​សំខាន់ៗ កម្រិត​ណា​ទៅ​បាន​ជា​តុលាការ​អន្តរជាតិ​ក្រុង​ឡាអេ កាត់​ក្តី​ឲ្យ​ខ្មែរ​ឈ្នះ​ប្រទេស​ថៃ កាល​ពី​ឆ្នាំ​១៩៦២ ដោយ​សម្រេច​ថា ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​និង​បរិវេណ​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ ជា​កម្មសិទ្ធិ​ផ្តាច់មុខ​របស់​ខ្មែរ។

RFA Photo/Keo Nimol

ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​នៅ​លើ​កំពូល​ភ្នំ​ដងរែក នៃ​ខេត្ត​ព្រះវិហារ ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា។

នៅ​ក្នុង​បទសម្ភាសន៍​កាលពី​លើក​មុន លោក​ប្រធាន​គណៈកម្មាធិការ​ព្រំដែន​កម្ពុជា មាន​ប្រសាសន៍​ថា តុលាការ​អន្តរជាតិ​ក្រុង​ឡាអេ នៅ​ប្រទេស​ហុល្លង់ កាត់​ក្តី​ឲ្យ​ខ្មែរ​ឈ្នះ​ភាគី​ប្រទេស​ថៃ កាល​ពី​ឆ្នាំ​១៩៦២ ក្នុង​ករណី​បណ្តឹង​វិវាទ​ពី​ការគ្រប់គ្រង​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​នោះ គឺ​ដោយសារ​តែ​ភាគី​ខ្មែរ​មាន​ភស្តុតាង​សំខាន់​២។

ទី​មួយ គឺ​ផែនទី​ដែល​បាន​បញ្ជាក់​ច្បាស់​ថា ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​និង​បរិវេណ​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​ពិតជា​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​ ដែនដី​នៃ​ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា​មែន។ ទីពីរ​គឺ​ថា មាន​ព្រះអង្គម្ចាស់​ថៃ​មួយ​ព្រះអង្គ ព្រះនាម ដំរ៉ុង បាន​ទៅ​ធ្វើ​ទស្សនកិច្ច ទត​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ កាលពី​ឆ្នាំ​១៩៣០ ក្នុង​នាម​តំណាង​ឲ្យ​រាជរដ្ឋាភិបាល​ថៃ ដែល​គ្រា​នោះ​មាន​មន្ត្រី​នៃ​អាណានិគម​បារាំង​ជា​អ្នក​ចេញ​មុខ​ទទួល​ ស្វាគមន៍​ព្រះអង្គ ក្នុង​នាម​ជា​ម្ចាស់​ផ្ទះ​ជំនួស​ឲ្យ​ខ្មែរ​ផង។

នៅក្នុង​បទសម្ភាសន៍​ភាគ​បន្ត​នៅ​ថ្ងៃ​នេះ នាង​ខ្ញុំ​សូម​ជម្រាប​សួរ​លោក ស៊ាន ប៉េងសែ ដែល​លោក​ក៏​ជា​អតីត​រដ្ឋមន្ត្រី​ក្រសួង​ឧស្សាហកម្ម រ៉ែ និង​ថាមពល​នៃ​របប​សាធារណរដ្ឋ​ខ្មែរ​និង​ជា​ស្ថាបនិក​ស្ថាបនា​ផែនទី​ស្រុក​ ខ្មែរ​ផង​នោះ​ថា ៖ ពេល​ដែល​ឡើង​តុលាការ​ទាក់ទង​រឿង​ក្តី​ហ្នឹង តើ​មាន​មន្ត្រី​តំណាង​អាណានិគម​បារាំង បាន​ទៅ​ចូលរួម​ធ្វើ​ជា​សាក្សី​ដែរ​ឬ​ទេ?

ស៊ាន ប៉េងសែ ៖ «បាទ! បារាំង​ក៏​ធ្វើ​សាក្សី ខ្មែរ​ក៏​ធ្វើ​សាក្សី​ដែរ។ បារាំង​ក៏​គេ​ឲ្យ​អ្នក​គូស​ផែនទី​ទៅ​ជាមួយ​ដែរ ឯ​ខ្មែរ​យើង​អ្នក​គូស​ផែនទី ក៏​ទៅ​ជាមួយ​ដែរ ព្រោះ​យើង​ត្រូវ​ពន្យល់​គេ​ពី​រឿង​ផែនទី​ហ្នឹង។ ព្រោះ​ខាង​ចៅក្រម​និង​មេធាវី គាត់​មិន​សូវ​ពូកែ​ផែនទី ត្រូវ​ឲ្យ​ភាគី​ទាំង​ពីរ​នោះ​ជជែក​គ្នា ហើយ​ពន្យល់​គេ​ពី​រឿង​ផែនទី​ហ្នឹង។ ដែល​បារាំង​ជួយ​យើង​នោះ ព្រោះ​ផែនទី​ដែល​បារាំង​ធ្វើ​ឲ្យ​តាំង​ពី​ដើម ដូច​ខ្ញុំ​បាន​និយាយ​មុន​មក​នេះ​គឺ​ថា ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​វា​នៅ​ក្នុង​ដី​យើង​ជានិច្ច មិន​ដែល​នៅ​ក្រៅ​ពី​ផែនទី​ដី​យើង​ទេ។ ដូច្នេះ​សៀម​មិន​អាច​ប្រកែក​អី​បាន ឲ្យ​ខ្មែរ​ចាញ់​នោះ​ទេ»

មឿង ទុម ៖ តើ​ភាគី​ខ្មែរ តំណាង​ខាង​ខ្មែរ​ដែល​ចូល​ទៅ​ស្តាប់​សវនាការ​នោះ ពាក់ព័ន្ធ​ក្នុង​សវនាការ​កាត់​ក្តី​ហ្នឹង ដែល​គេ​ឲ្យ​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​បាន​មក​ជា​របស់​ខ្មែរ​នោះ លោក​មាន​ចាំ​ទេ​ថា ខ្មែរ​មាន​ប៉ុន្មាន​នាក់ ហើយ​លោក​មាន​ចាំ​ឈ្មោះ​ទេ?

ស៊ាន ប៉េងសែ ៖ «បាទ! នៅ​ក្នុង​ឯកសារ​គេ​មាន​អ្នក​ដែល​ជា​មេធាវី​ខ្មែរ គឺ​លោក ទ្រឿង កាង ជា​អ្នក​ជំនួយការ​យក​ឯកសារ​យក​ស្អីៗ ហើយ​ពន្យល់​គេ​ស្អីៗ គឺ​លោក ទ្រឿង កាង នេះ​ឯង។ ហើយ​ខ្មែរ​ជួល​មេធាវី​អាមេរិកាំង​មួយ គឺ​លោក អាក ចនសុន ជា​អតីត​រដ្ឋមន្ត្រី​ខាង​ក្រសួង​ការបរទេស​អាមេរិកាំង»

មឿង ទុម ៖ នេះ​បាន​សេចក្តី​ថា លោក​នៅ​មិន​ទាន់​បាន​រាប់​បញ្ចូល​មេធាវី​បារាំង ២​រូប​ទៀត​ដែល​ខ្មែរ​បាន​ជួល​ដែរ គឺ​ទី​មួយ​លោក​សាស្រ្តាចារ្យ រ៉ឺទែរ និង​ទី​ពីរ គឺ​លោក​សាស្រ្តាចារ្យ ពិនតូ ដែល​អ្នក​ទាំងពីរ​ជា​សាស្រ្តាចារ្យ​ល្បី​ឈ្មោះ​ផ្នែក​ច្បាប់​ជាតិ​និង​ អន្តរជាតិ ប្រចាំ​នៅ​ក្រុង​ប៉ារីស ប្រទេស​បារាំង នា​កាល​ណោះ។ បើ​សរុប​មក មេធាវី​បរទេស​ដែល​ខ្មែរ​ជួល​កាល​នោះ​មាន ៣​រូប ជនជាតិ​អាមេរិក​មួយ​រូប​និង​បារាំង​ពីរ​រូប​នេះ តើ​ត្រឹមត្រូវ​អី​ចឹង​ទេ លោក?

ស៊ាន ប៉េងសែ ៖ «បាទ! អ៊ីចឹង​ហើយ​បាទ»។ មឿង ទុម ៖  តើ​ក្រៅ​ពី​នោះ មាន​អ្នក​ណា​ទៀត? ស៊ាន ប៉េងសែ ៖ «ក្រៅ​ពី​នោះ មាន​ច្រើន​ទៅ​ទៀត ពួក​អ្នក​ខាង​ផែនទី​អី​ហ្នឹង»

មឿង ទុម ៖ នៅក្នុង​ការបើក​សវនាការ​នោះ ខាង​ខ្មែរ​ហ្នឹង​មាន​ឲ្យ​តំណាង ក្រៅពី​អ្នក​ចូល​ទៅ​បំពេញ​កិច្ចការ​ក្នុង​សវនាការ​សម្រាប់​តុលាការ​ហ្នឹង ក្រៅពី​នោះ​មាន​ដូច​ថា ប្រជាពលរដ្ឋ​ដែល​អាច​ជា​អ្នក​មុខ​អ្នក​ការ​អី​នោះ គេ​មាន​ឲ្យ​ទៅ​ស្តាប់​ដែរ​ទេ?

ស៊ាន ប៉េងសែ ៖ «ហ្នឹង​គេ​អត់​ទេ តាម​ដែល​ឯកសារ​ហ្នឹង គឺ​ថា មាន​តែ​ពួក​ចៅក្រម ពួក​មេធាវី​និង​ពួក​អ្នក​ដែល​ទទួល​ខុស​ត្រូវ ដែល​គេ​ហៅ​ថា ប្រតិភូ​ខ្មែរ​ហ្នឹង។ គឺ​យើង​សុំ​គេ​ទៅ ជំនាន់​ហ្នឹង​មាន​តែ​អ្នក​អស់​ហ្នឹង​ទេ ដែល​អាច​ចូល​បាន»

មឿង ទុម ៖ ពេល​ដែល​តុលាការ​កាត់​ឲ្យ​ខ្មែរ​ឈ្នះ​ក្តី សំខាន់​លើ​ចំណុច ២​ធំៗ​ដែល​លោក​មាន​ប្រសាសន៍​អម្បាញ់មិញ​អ៊ីចឹង តើ​ខ្មែរ​មាន​ទាមទារ​ជំងឺ​ចិត្ត​អី​ឲ្យ​ថៃ សង​ទេ?

ស៊ាន ប៉េងសែ ៖ «អត់​ទេ អត់​មាន​ទេ ព្រោះ​គេ​សម្រេច​យ៉ាងម៉េច គឺ​គេ​សម្រេច​ដូច្នោះ​ហើយ។ បើ​សិន​ណា​យើង​ចង់​ទាមទារ​ស្អី យើង​ត្រូវ​តែ​ប្តឹង​គេ ឲ្យ​នៅក្នុង​ឯកសារ​ប្តឹង​មុន​ដំបូង​នោះ​ណា។ ប៉ុន្តែ​ឯកសារ​ដែល​យើង​ប្តឹង​មុន​ដំបូង​នោះ គឺ​ឲ្យ​សៀម​ចេញ​ពី​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​និង​ចេញ​ពី​បរិវេណ​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ ទី​២ របស់​ណា​ដែល​សៀម​យក​ចេញ​ទៅ​នោះ យក​មក​វិញ។ តែ​ប៉ុណ្ណឹង គេ​សម្រេច​ថា​អ៊ីចឹង»

មឿង ទុម ៖ តើ​នៅ​ពេល​ដែល​តុលាការ​កាត់​ឲ្យ​ខ្មែរ​ឈ្នះ​ក្តី នៅ​ឆ្នាំ​១៩៦២​នោះ ប៉ុន្មាន​ថ្ងៃ​ក្រោយ​មក ទ័ព​សៀម​ដក​ចេញ?

ស៊ាន ប៉េងសែ ៖ «ត្រូវ​តែ​ចេញ​ភ្លាម។ បើ​គេ​សម្រេច​អ៊ីចឹង ត្រូវ​តែ​ចេញ​ភ្លាម​ហើយ។ ដូច្នោះ​ក្រោយ​មក ១​ខែ ២​ខែ បាន​ព្រះ​ករុណា សីហនុ បាន​ទៅ​ដល់​ព្រះវិហារ​ហ្នឹង ដើម្បី​កាន់កាប់។ ព្រោះ​កាលណា​តុលាការ​សម្រេច​អ៊ីចឹង​ហើយ គេ​ឲ្យ​សៀម​ចេញ។ រួច​ទៅ​បាន​ខ្មែរ​ទៅ​កាន់កាប់​ក្រោយ»

មឿង ទុម ៖ តើ​នៅពេល​ណា​ដែល​សៀម​គាត់​ប្រគល់​វត្ថុ​បុរាណ​ដែល​នៅ​លើ​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ ដែល​គាត់​យក​ទៅ​ស្រុក​គាត់ មក​ឲ្យ​ខ្មែរ​វិញ?

ស៊ាន ប៉េងសែ ៖ «រឿង​ហ្នឹង​ខ្ញុំ​អត់​ដឹង​ដែរ។ គេ​ថា របស់​ណា​ដែល​សៀម​យក​របស់​ខ្មែរ ត្រូវតែ​ប្រគល់​មក​វិញ។ នេះ​ជា​ការសម្រេច​របស់​តុលាការ ត្រូវ​តែ​សៀម​ធ្វើ​តាម​តុលាការ​ហ្នឹង»

មឿង ទុម ៖ សូម​ជម្រាប​សួរ​លោក​មួយ​ទៀត វត្ថុ​បុរាណ​ដែល​នៅ​លើ​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​ហ្នឹង មុន​សៀម​មក​កាន់កាប់​មាន​រឿង​ប្តឹង​ទៅ​ដល់​តុលាការ​ហ្នឹង បារាំង​អ្នក​កាន់កាប់? ស៊ាន ប៉េងសែ ៖ «បាទ»។ មឿង ទុម ៖ ព្រោះ​បារាំង​នៅ​គ្រប់គ្រង​ខ្មែរ កាល​ណោះ? ស៊ាន ប៉េងសែ ៖ «អ៊ីចឹង​ហើយ បាទ»។ មឿង ទុម ៖ តើ​ការកត់ត្រា​វត្ថុ​បុរាណ បារាំង​អ្នក​កត់​ត្រា​ឲ្យ​ខ្មែរ អ៊ីចឹង​ឬ​លោក? ស៊ាន ប៉េងសែ ៖ «បាទ! អ៊ីចឹង​ហើយ»។

មឿង ទុម ៖ ឥឡូវ​នេះ ខ្ញុំ​ជម្រាប​សួរ​លោក​ថា ក្នុង​ការប្តឹង​ទៅ កាល​ណោះ​ខ្មែរ​ជា​អ្នក​ដើម​បណ្តឹង? ស៊ាន ប៉េងសែ ៖ «អ៊ីចឹង​ហើយ ត្រូវ​ហើយ​បាទ»។ មឿង ទុម ៖ ហើយ​សៀម​ជា​អ្នក​ចុងចោទ? ស៊ាន ប៉េងសែ ៖ «អ៊ីចឹង​ហើយ បាទ»។

មឿង ទុម ៖ តើ​ខ្មែរ​ដាក់​ប្តឹង​ទៅ តាំង​ពី​ដំណើរការ​ប្តឹង​រហូត​ទៅ​ដល់​ចប់ តើ​ខ្មែរ​យើង​ចាយ​លុយ​អស់​ប៉ុន្មាន​ឬ​ក៏​យ៉ាងម៉េច​ដែរ?

ស៊ាន ប៉េងសែ ៖ «ខ្ញុំ​អត់​ដឹង​ទេ។ ក្នុង​ឯកសារ​នោះ គេ​អត់​និយាយ​ទេ។ អាហ្នឹង​គឺ​រឿង​សម្ងាត់​របស់​គេ។ ប៉ុន្តែ​គេ​ថា យើង​រើស​(មេធាវី)​ហ្នឹង តែ​បើ​តាម​ខ្ញុំ​ដឹង អត់​មាន​ឯកសារ​ទេ រើស​(មេធាវី)​ហ្នឹង​គឺ​រដ្ឋាភិបាល​ខ្មែរ​យើង​ជួល​មេធាវី​អាមេរិកាំង​លោក អាក់ ចនសុន ដែល​ជា​អតីត​រដ្ឋមន្ត្រី​ការបរទេស​អាមេរិកាំង​នោះ ជា​មេធាវី​ធំ​ណាស់។ យើង​រក​មេធាវី​ល្អ អ៊ីចឹង​ហើយ ពេល​ដែល​យើង​ដាក់​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​នោះ​ទៅ​ក្នុង​បេតិកភណ្ឌ​អន្តរជាតិ​ ហ្នឹង អាមេរិកាំង​ទទួល​ស្គាល់​យើង​ភ្លាម»

មឿង ទុម ៖ ប៉ុន្តែ កន្លង​មក​ថ្មីៗ​នេះ មន្រ្តី​រដ្ឋាភិបាល​ថៃ​បាន​ប្រកាស​ប្រាប់​អ្នក​កាសែត​ជា​បន្តបន្ទាប់​ថា ភាគី​កម្ពុជា​បាន​រំលោភ​លើ​បូរណភាព​ទឹក​ដី​ថៃ ដោយ​បាន​ដាក់ទ័ព​នៅ​ក្នុង​ដែនដី​នៃ​បរិវេណ​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​នោះ។ ដូច្នេះ​ក្នុង​នាម​លោក​ជា​អ្នក​ឯកទេស តើ​គួរ​រដ្ឋាភិបាល​ខ្មែរ​ត្រូវ​ធ្វើ​ដូចម្តេច​ចំពោះ​រដ្ឋាភិបាល​ថៃ ដែល​មាន​បញ្ហា​ទាក់ទិន​នឹង​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​របស់​ខ្មែរ​នោះ?

ស៊ាន ប៉េងសែ ៖ «គឺ​ថា យើង​យោល​ទៅ​តាម​សេចក្តី​សម្រេច ពាក្យ​បារាំង​ថា កុងហ្វមមេម៉ង់ អាឡា ឌុយសីស្សុង ដឺ ទ្រីប៊ីណាល់ អាំងតេណាស់សូណាល់។ គឺ​ថា យើង​យោល​ទៅ​តាម​សេចក្តី​សម្រេច​របស់​តុលាការ​អន្តរជាតិ នៅ​តុលាការ​ក្រុង​ឡាអេ។ អាហ្នឹង​ជា​ចំណង​មួយ ចង​សៀម​កុំ​ឲ្យ​សៀម​រើ​បាន ថ្ងៃ​ក្រោយ​ថា នែ​មិន​ទាន់​គូស​ផែនទី​គូស​អី ពី​រឿង​ប្រទល់​ដែន​ហ្នឹង កុំ​ឲ្យ​សៀម​រើ​បាន ពីព្រោះ​ផែនទី​មាន​រួច​ទៅ​ហើយ»

មឿង ទុម ៖ បាន​ន័យ​ថា ផែនទី​ដែល​លោក​មាន​នោះ គឺ​ជា​ផែនទី​ដែល​គេ​ប្រើ​នៅ​ក្នុង​តុលាការ​នោះ អ៊ីចឹង​ឬ?

ស៊ាន ប៉េងសែ ៖ «បាទ។ ក្នុង​តុលាការ​នោះ បើ​គាត់​មាន​លុយ គាត់​ទៅ​ទិញ​បាន​ទេ​តើ សៀវភៅ​នោះ តុលាការ​មាន​ទេ​តើ ជា​អង់គ្លេង​ក៏​បាន ជា​បារាំង​ក៏​បាន។ ដូច​ខ្ញុំ​មាន​ផែនទី​ខ្នាត​១​រយ​ពាន់ នៅ​ស្រុក​បារាំង​នោះ​ទិញ​បាន​តាម​ចិត្ត»

ស្ដាប់សំឡេង

ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ៖ ដំណើរការ​ក្ដី​នៅ​តុលាការ​អន្តរជាតិ​ក្រុង​ឡាអេ (២)


2008-08-13

ប្រាសាទ ​ព្រះវិហារ​និង​បរិវេណ​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ ជា​កម្មសិទ្ធិ​ផ្តាច់​មុខ​របស់​ខ្មែរ។ នេះ​បើ​តាម​សេចក្តីសម្រេច​ជា​ផ្លូវការ នា​ឆ្នាំ​១៩៦២ នៃ​ការកាត់ក្តី​របស់​តុលាការ​អន្តរជាតិ​ក្រុង​ឡាអេ នៅ​ប្រទេស​ហុល្លង់ ដែល​ឲ្យ​កម្ពុជា​ឈ្នះ​ក្តី​លើ​ភាគី​ប្រទេស​ថៃ ស្តីពី​វិវាទ​នៃ​ការគ្រប់គ្រង​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ។

RFA Photo/Uy Sophea

ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ នៅ​លើ​កំពូល​ភ្នំ​ដងរែក ខេត្ត​ព្រះវិហារ។

នៅក្នុង​បទសម្ភាសន៍​ភាគ​បន្ត​នេះ នាង​ខ្ញុំ​សូម​ជម្រាប​សួរ​លោក ស៊ាន ប៉េងសែ ប្រធាន​គណៈកម្មាធិការ​ព្រំដែន​កម្ពុជា ដែល​មាន​ទីស្នាក់ការ​នៅ​ក្រុង​ប៉ារីស ប្រទេស​បារាំង សូម​ឲ្យ​លោក​រំឭក​បន្ថែម​ទៀត​ផ្តោត​អំពី​ថា តើ​នៅ​ពេល​ដែល​ភាគី​កម្ពុជា​ទៅ​តតាំង​ប្រឆាំង​នឹង​ភាគី​ថៃ​តាម​ផ្លូវ​ច្បាប់ ​នៅក្នុង​សវនាការ​កាត់​ក្តី​នោះ តើ​ខ្មែរ​មាន​ភស្តុតាង​ជា​សំខាន់​អ្វី​ខ្លះ?

ស៊ាន ប៉េងសែ ៖ «ថ្ងៃ​១៩ ខែ​តុលា ក្នុង​ឆ្នាំ​១៩៦២​នោះ ខ្មែរ​ឈ្នះ​គឺ​ភស្តុតាង​ធំ​បំផុត គឺ​ផែនទី។  ខ្មែរ​ឈ្នះ ទី​មួយ គឺ​គេ​សម្រេច​ឲ្យ​ឈ្នះ ដោយ​ចៅក្រម​គឺ​មាន​សំឡេង​៩ ទ្រទ្រង់​ថា ឲ្យ​ខ្មែរ​ឈ្នះ។  ហើយ​មាន​សំឡេង​៣ ប្រឆាំង​នឹង​ការដែល​សម្រេច​ឲ្យ​ខ្មែរ​ឈ្នះ។ ហ្នឹង​គឺ​ការសម្រេច​ធំ​ណាស់។ ក្រៅពី​សម្រេច​ឲ្យ​ខ្មែរ​ឈ្នះ​ហើយ យើង​បាន​ប្រាប់​គេ​ថា សៀម​បាន​យក​របស់​របរ​ចេញ​ពី​ប្រាសាទ​ហ្នឹង យក​ទៅ​ទុក​នៅ​ប្រទេស​គាត់។ ហេតុ​ដូច្នោះ តុលាការ​ហ្នឹង​គេ​បាន​ប្រាប់​ថា ឲ្យ​គាត់​សៀម​ហ្នឹង​យក​របស់​របរ​ដែល​គាត់​បាន​យក​ចេញ​ពី​ប្រាសាទ​ហ្នឹង យក​មក​ឲ្យ​ខ្មែរ​វិញ។ គឺ​មាន​អ្នក​បោះឆ្នោត​៧ អ្នក​ទ្រទ្រង់ ការដែល​គេ​ឲ្យ​សៀម​ហ្នឹង​យក​របស់​របរ​មក​ស្រុក​ខ្មែរ​វិញ តែ ៥​នាក់ ៥​សំឡេង​ផ្សេង​ទៀត​ប្រឆាំង ដូច្នោះ​ខ្មែរ​ឈ្នះ​តទៅ​ទៀត។ ធំ​បំផុត គឺ​យើង​ឈ្នះ​ដើម​ហើយៗ ឈ្នះ​ឲ្យ​សៀម​ហ្នឹង​យក​របស់​របរ​មក​ឲ្យ​ខ្មែរ​វិញ។ ដូច្នោះ​បោះឆ្នោត​ពីរ​ដង ដែល​ធំៗ»

មឿង ទុម ៖ លោក​មាន​ប្រសាសន៍​ថា បោះឆ្នោត​ពីរ​ដង ទី​១ សម្រេច​ឲ្យ​ខ្មែរ​ឈ្នះ មាន​៣​សំឡេង​ប្រឆាំង តែ​៩​សំឡេង​គាំទ្រ​ខ្មែរ។ តើ​គេ​បោះឆ្នោត​នៅ​ថ្ងៃ​១៩ ខែ​តុលា ឆ្នាំ​១៩៦២  នោះ​អ៊ីចឹង​ឬ​លោក? ស៊ាន ប៉េងសែ ៖ «បាទ គឺ​ថា គេ​បោះឆ្នោត​នៅ​ថ្ងៃ​ដដែល​នោះ​បាទ»។
មឿង ទុម ៖ អ៊ីចឹង មាន​ន័យ​ថា គេ​បោះឆ្នោត​ពីរ​ដង​នោះ ក្នុង​ថ្ងៃ​តែ​មួយ? ស៊ាន ប៉េងសែ ៖ «បាទ! ថ្ងៃ​តែ​មួយ តែ​សំណួរ​ពីរ។  សំណួរ​ពីរ​ហ្នឹង ខ្មែរ​ឈ្នះ​រួច​អស់​ទៅ​ហើយ»។

មឿង ទុម ៖ នាង​ខ្ញុំ​សូម​ជម្រាប​សួរ​លោក​ជា​បន្ត​ទៀត​ថា តើ​មាន​កត្តា​សំខាន់​ៗ​អ្វី​ខ្លះ​នៃ​ភស្តុងតាង​ដែល​ភាគី​ខ្មែរ​ដាក់​បន្ទុក​ ក្នុង​តុលាការ​ដើម្បី​ឲ្យ​ខ្មែរ​បាន​ឈ្នះ​ក្តី​លើ​ថៃ នា​កាលណោះ​នោះ?

ស៊ាន ប៉េងសែ ៖ «ឈ្នះ​ដោយ​សារ​អី ដោយសារ​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​នោះ វា​នៅក្នុង​តំបន់​ព្រះវិហារ ព្រមទាំង​បរិវេណ​ព្រះវិហារ វា​នៅ​ក្នុង​ដី​ខ្មែរ។ ហើយ​បន្ទាប់​មក ហេតុអី​បាន​យើង​ឈ្នះ ព្រោះ​ថា​ធំ​បំផុត​រឿង​ផែនទី រឿង​ឯកសារ​ដែល​នាំ​ឲ្យ​យើង​ឈ្នះ​ហ្នឹង»

មឿង ទុម ៖ តើ​ផែនទី​ដែល​ខ្មែរ​យក​ទៅ​ប្រើប្រាស់​ជា​ភស្តុតាង នៅក្នុង​សវនាការ​តុលាការ​អន្តរជាតិ​នោះ តើ​ផែនទី​នោះ​ធ្វើ​នៅ​ឆ្នាំ​ណា​ដែរ?

ស៊ាន ប៉េងសែ ៖ «ផែនទី​ហ្នឹង ខ្ញុំ​សូម​ជម្រាប​ថា ក្នុង​ការបែងចែក​ប្រទេស​ឥណ្ឌូចិន​និង​សៀម​តាម​សន្ធិសញ្ញា​បារាំង​និង​សៀម ក្នុង​ឆ្នាំ​១៩០៤ និង​១៩០៨ គឺ​នៅ​ក្នុង​សន្ធិសញ្ញា​នោះ ព្រះវិហារ​វា​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​ដី​ខ្មែរ រួច​ទៅ​ហើយ។ បន្ទាប់​មក គឺ​ថា សៀម​ហ្នឹង ឲ្យ​បារាំង​ហ្នឹង​ធ្វើ​ផែនទី​កន្លែង​ណា ដែល​គេ​ត្រូវ​ធ្វើ​ខ្នាត​ធំ បាន​សេចក្តី​ថា ដូចជា​នៅ​តំបន់​សមុទ្រ​ខាង​កោះកុង​ហ្នឹង គឺ​ក៏​គេ​ធ្វើ​ផែនទី​ខ្នាត​ធំ ដោយ​បាន​ធ្វើ​សេចក្តី​រាយការណ៍​បន្ថែម។ ហើយ​នៅ​ខាង​ព្រះវិហារ​នេះ ខ្ញុំ​និយាយ​តែ​ព្រះវិហារ​ទៅ​ចុះ គឺ​ថា​មាន​ផែនទី​នោះ​ច្រើន​ណាស់ តាំង​ពី​ឆ្នាំ​១៩៣៤ រហូត​ដល់​១៩៣៥ ជាង​មួយ​ឆ្នាំ ទើប​ធ្វើ​រួច»

មឿង ទុម ៖ លោក​មាន​ប្រសាសន៍​ពី​រឿង​ខ្នាត​ធំ​ធ្វើ​ផែនទី​នោះ ដែល​រួម​មាន​បញ្ចូល​ទាំង​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​ផង បាន​ន័យ​ថា លោក​សំដៅ​ចំពោះ​ផែនទី​ដែល​បារាំង​ធ្វើ​ទុក​ឲ្យ​ថៃ​និង​ខ្មែរ​ដែល​យក​តាម​ ខ្នាត​មួយ​លើ​២០ ខ្នាត​មួយ​លើ​២​ពាន់ ខ្នាត​មួយ​លើ ៥០​ពាន់​និង​ខ្នាត​មួយ​លើ ២​រយ​ពាន់? គេ​យក​តាម​ខ្នាត​ច្រើន​បែប​នេះ គឺ​ដើម្បី​ឲ្យ​ផែនទី​នោះ កាន់តែ​មាន​ភាព​ច្បាស់​លាស់​ក្នុង​ការពន្យល់​ទៅ​តាម​ទីតាំង​ជាក់ស្តែង​នៃ​ ចំណុច​សំខាន់ៗ តើ​អ៊ីចឹង​មែន​ទេ?

ស៊ាន ប៉េងសែ ៖ «បាទ! ដូច្នោះ​ហើយ គឺ​ថា​នៅក្នុង​ឆ្នាំ​១៩៥៨ គឺ​ថា​មុន​នឹង​ខ្មែរ​ដាក់​ពាក្យ​បណ្តឹង​សៀម នៅក្នុង​ឆ្នាំ​១៩៥៩ ប្រតិភូ​ខ្មែរ​បាន​ទៅ​ជួប​សៀម​នៅ​ក្រុង​បាំងកក ហើយ​បាន​ឲ្យ​ផែនទី​ខ្មែរ​ដែល​យើង​មាន​នោះ ឲ្យ​ទៅ​សៀម។ ហើយ​សៀម​នោះ​ក៏​អត់​បាន​បដិសេធ​ទេ។ ហើយ​បន្ទាប់​មក សៀម​បាន​ឲ្យ​បារាំង​ហ្នឹង​បោះបង្គោល​យក​តាម​ខ្នាត​ធំ​ៗ ពី​ឆ្នាំ​១៩៣៤ ដល់​១៩៣៥។ ខ្នាត​ហ្នឹង​មាន​ច្រើន បើ​តាម​ផែនទី​ដែល​ខ្ញុំ​មាន​ហ្នឹង គឺ​ខ្នាត​មួយ​លើ ២​ពាន់ ខ្នាត​មួយ​លើ​៥០​ពាន់​និង​ខ្នាត​មួយ​លើ ២​រយ​ពាន់។ ខ្នាត​ហ្នឹង​ហើយ ដែល​ខ្ញុំ​ធ្វើ​ភូគព​សាស្ត្រ​ខ្មែរ នៅក្នុង​ឆ្នាំ​១៩៧០។ ដូច្នោះ ផែនទី​នោះ​វា​មាន​ច្រើន ហើយ​ផែនទី​ទាំង​អស់ ខាង​ខ្មែរ​យើង​ហ្នឹង​បាន​បញ្ជាក់​ច្បាស់​ថា ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​វា​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​ដី​ខ្មែរ​ទាំង​អស់»

មឿង ទុម ៖ អ៊ីចឹង​បាន​ន័យ​ថា តុលាការ​អន្តរជាតិ​ក្រុង​ឡាអេ កាត់ក្តី​ឲ្យ​ខ្មែរ​ឈ្នះ​ថៃ លើ​ករណី​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​នេះ គឺ​ដោយសារ​តែ​ខ្មែរ​បាន​បង្ហាញ​ភស្តុតាង​ផែនទី​ជា​ច្រើន ដែល​យក​តាម​ខ្នាត​ធំៗ ដែល​បាន​ពន្យល់​ច្បាស់​លាស់​ពី​ទីតាំង​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​នោះ មែន​ទេ?

ស៊ាន ប៉េងសែ ៖ «បាទ! សៀម​ហ្នឹង​បដិសេធ​អត់​បាន​ទេ ពីព្រោះ​ក្នុង​ឆ្នាំ​១៩៥៨ យើង​យក​ឯកសារ យក​ផែនទី​ពី​ឆ្នាំ​១៩០៤ និង ១៩០៨ ហ្នឹង យក​មក​ប្រើការ។ ខ្ញុំ​សូម​ជម្រាប​ថា សៀម​យក​ប្រាសាទ​ហ្នឹង ក្នុង​ឆ្នាំ​១៩៥៤ ដោយ​គាត់​មើល​ផែនទី​ថ្មី​ទៅ គាត់​ឃើញ​ថា ផែនទី​ហ្នឹង មិន​បាន​ធ្វើ​តាម​គាត់​បាន​ដឹង​នោះ គឺ​ថា ត្រូវ​តែ​មាន​ប្រទល់ដែន​នៅ​តាម​តំបន់​ដែល​គេ​ចែក​ទឹក។ ប៉ុន្តែ​ខ្មែរ​យើង​បាន​ប្រាប់​ទៅ​វិញ​ថា ផែនទី​ទាំងអស់​ដែល​យើង​ឲ្យ​គាត់​ហ្នឹង គាត់​មិន​ដែល​បដិសេធ​ទេ តាំងពី​ឆ្នាំ​១៩០៤ និង ១៩០៨, ១៩៣៥ រហូត​មក​ដល់​ឆ្នាំ​១៩៥៨ ពេល​ដែល​យើង​មុន​ចាប់​ប្តឹង​សៀម​ហ្នឹង សៀម​មិន​ដែល​ថា ផែនទី​នោះ​ខុស​ទេ។ សៀម​ទទួល​យក​ទាំង​អស់។ ហេតុនោះ​ហើយ បាន​ជា​តុលាការ​គេ​ថា បើ​អ្នក​ឯង (សៀម) ទទួល​យក​ទាំងអស់ ហេតុអី​ឥឡូវ​ថា ផែនទី​នោះ​ខុស កន្លះ​សតវត្សរ៍​ទៅ​ហើយ អ្នកឯង​អត់​បាន​បដិសេធ​ទេ ហើយ​មក​ដល់​នេះ​ថា ផែនទី​នោះ​វា​ខុស។ អត់​ត្រូវ​ទេ វា​យឺត​ពេល​ហើយ»

មឿង ទុម ៖ ក្រៅពី​ផែនទី​ទាំង​អស់​នោះ តើ​ភាគី​ខ្មែរ​មាន​ភស្តុតាង​និង​សាក្សី​បន្ថែម​ទៀត​ទេ?

ស៊ាន ប៉េងសែ ៖ «មាន។ នៅ​ក្នុង​ពង្សាវតារ គឺ​ថា មាន​ព្រះអង្គម្ចាស់​សៀម​មួយ​អង្គ ព្រះនាម ដំរ៉ុង ជា​អ្នក​តំណាង​ស្រុក​សៀម​ផង បាន​មក​ទត​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​នោះ ក្នុង​ឆ្នាំ​១៩៣០ ហើយ​អ្នកណា​ដែល​ទៅ​ទទួល​គាត់ គឺ​បារាំង​នោះ​ឯង។ ហើយ​បារាំង​នោះ​ជា​អាជ្ញាធរ​ជំនាន់​នោះ ជា​អ្នក​ចៅហ្វាយ​យើង​ហ្នឹង គឺ​គាត់​អ្នក​ទទួល។ ដូច្នោះ​គឺ​ក្នុង​ឆ្នាំ​១៩៣០ ហ្នឹង អ្នក​ទទួល​ជា​អ្នក​ម្ចាស់ផ្ទះ ម្ចាស់​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ។ ដូច្នោះ​ព្រះអង្គម្ចាស់​សៀម ក៏​បាន​មក​មើល​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​ខ្មែរ​ដែរ រួច​អ្នក​ឯង​ថា មិន​ទទួលស្គាល់​ម្តេច​បាន។ អាហ្នឹង​ហើយ ដែល​សៀម​ឆ្លើយ​មិន​រួច»៕

ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ៖ ដំណើរការ​ក្ដី​នៅ​តុលាការ​អន្តរជាតិ​ក្រុង​ឡាអេ (១)


2008-08-10

ថ្មីៗ ​នេះ រដ្ឋាភិបាល​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា ទើប​បាន​ចេញ​សេចក្តី​ថ្លែងការណ៍​បដិសេធ​ការចោទ​ប្រកាន់​របស់​ប្រទេស​ថៃ ដែល​ថា កម្ពុជា​បាន​បំពាន​លើ​អធិបតេយ្យ​របស់​ថៃ នៅ​បរិវេណ​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ តំបន់​ដែល​កំពុង​ប្រទាញ​ប្រទង់​គ្នា​នោះ។

RFA file photo/Uy Sophea

ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​របស់​ខ្មែរ​នៅ​លើ​កំពូល​ភ្នំ​ដងរែក​នៃ​ខេត្ត​ព្រះវិហារ។

ប៉ុន្តែ សេចក្តី​ថ្លែងការណ៍​ពី​ទីស្តីការ​គណៈរដ្ឋមន្ត្រី​របស់​រដ្ឋាភិបាល​កម្ពុជា ចុះ​ថ្ងៃ​ទី​១២ ខែ​មេសា ឆ្នាំ​២០០៨​នេះ គឺ​បាន​ឆ្លើយតប​ទៅ​ថៃ​ថា កម្ពុជា​ពុំ​មាន​បញ្ហា​តំបន់​ត្រួតស៊ី​គ្នា​ក្នុង​រមណីយដ្ឋាន​ប្រាសាទ​ ព្រះវិហារ​ទេ។

ភាគី​កម្ពុជា​អះអាង​ដូច្នេះ គឺ​សំអាង​ទៅ​លើ​សាលក្រម​របស់​តុលាការ​អន្តរជាតិ​ក្រុង​ឡាអេ ឆ្នាំ​១៩៦២ ដែល​ឲ្យ​ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា​ឈ្នះ​ក្តី​លើ​ភាគី​ប្រទេស​ថៃ ដោយ​សម្រេច​ថា ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​និង​បរិវេណ​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​ជា​កម្មសិទ្ធិ​ផ្តាច់​មុខ​ របស់​ខ្មែរ។ ប៉ុន្តែ រហូត​មក​ដល់​ពេល​នេះ ថៃ​នៅតែ​មាន​បញ្ហា​មិន​ឈប់ឈរ​ទាក់ទិន​ទៅ​នឹង​ករណី​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​នេះ។

ហេតុនេះ​ហើយ ទើប​មាន​លោក​អ្នកស្តាប់​មួយ​ចំនួន បាន​ស្នើសុំ​ឲ្យ​វិទ្យុ​អាស៊ីសេរី ផ្សាយ​ជូន​អំពី​ថា​តើ​ដំណើរការ​កាត់ក្តី​នោះ ធ្វើ​ឡើង​បែប​ណា? តើ​ភាគី​ខ្មែរ មាន​អ្វី​ជា​ភស្តុតាង​ខ្លះ ដែល​ជួយ​ឲ្យ​ខ្មែរ​ឈ្នះ​ក្តី​លើ​ភាគី​ថៃ ក្នុង​ករណី​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​នេះ។

ដើម្បី​ចង់ដឹង​ករណី​នេះ នាង​ខ្ញុំ​សូម​អញ្ជើញ​លោក ស៊ាន ប៉េងសែ ប្រធាន​គណៈកម្មាធិការ​ព្រំដែន​កម្ពុជា ដែល​មាន​ទីស្នាក់ការ​នៅ​ទីក្រុង​ប៉ារីស ប្រទេស​បារាំង ដែល​មាន​ជំនាញ​ច្បាស់​លាស់ ផ្នែក​ខាង​ព្រំដែន​និង​ផែនទី​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា​នោះ នាង​ខ្ញុំ​សូម​អញ្ជើញ​លោក​មាន​ប្រសាសន៍​រំឭក​អំពី​ករណី​ដែល​ខ្មែរ​មាន​ ការប្តឹង​ផ្តល់​ជាមួយ​នឹង​ប្រទេស​ថៃ ស្តីពី​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​នេះ ជូន​អស់​លោក​អ្នកស្តាប់​ឲ្យ​បាន​ជ្រាប​ផង។

ស៊ាន ប៉េងសែ ៖ «បាទ! សូម​អរគុណ។ ការកាត់ក្តី​នោះ​មាន​ឯកសារ​ច្រើន ៧០០​សន្លឹក ជា​សៀវភៅ​នោះ​បី​-បួន​ក្បាល ជា​ភាសា​បារាំង​ផង ជា​ភាសា​អង់គ្លេស​ផង។ រឿង​អី បាន​ជា​មាន​រឿង​ព្រះវិហារ? ព្រោះ​ព្រះវិហារ​នេះ តាម​សន្ធិសញ្ញា​ឆ្នាំ​១៩០៤ ឆ្នាំ​១៩០៨ ដែល​សៀម​និង​បារាំង​បាន​ចុះ​ហត្ថលេខា​ជាមួយ​គ្នា​នោះ ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​គឺ​មាន​នៅក្នុង​ទឹក​ដី​ខ្មែរ​រួច​ទៅ​ហើយ។ ប៉ុន្តែ​នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ​១៩៥៤ គឺ​មួយ​ឆ្នាំ ក្រោយ​ដែល​ខ្មែរ​បាន​ឯករាជ្យ​នោះ សៀម​បាន​មក​កាន់​កាប់​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​ហ្នឹង​ឯង។ គឺ​មក​ជួសជុល មក​កាន់កាប់។ ដូច្នោះ បាន​ខ្មែរ​យើង ទៅ​ធ្វើការ​បដិសេធ​ភ្លាម​ទៅ​អង្គការ​សហប្រជាជាតិ​ថា សៀម​នោះ​មក​កាន់កាប់​ខុស​ច្បាប់ រំលោភ​លើ​បូរណភាព​ទឹក​ដី​ខ្មែរ»

មឿង ទុម ៖ ដូច្នេះ​បាន​ន័យ​ថា របប​សង្គមរាស្រ្ត​និយម ដែល​មាន​ព្រះករុណា សម្តេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ ជា​ព្រះប្រមុខរដ្ឋ​កាល​ណោះ គឺ​ភាគី​ខ្មែរ​ជា​ដើម​ចោទ ឬ​ដើម​បណ្តឹង ចំណែក​ប្រទេស​ថៃ​គឺ​ជា​ចុងចោទ តើ​អ៊ីចឹង​មែន​ទេ​លោក?

ស៊ាន ប៉េងសែ ៖ «បាទ! រដ្ឋាភិបាល​ខ្មែរ​ជំនាន់​ហ្នឹង បាន​ចាប់​ផ្តើម​ធ្វើ​ឯកសារ​ប្តឹង​ទៅ​អន្តរជាតិ​ដើម្បី​ឲ្យ​សៀម​នោះ​ដកទ័ព​ ចេញ​ពី​ស្រុក​ខ្មែរ​ទៅ។ នៅក្នុង​ឆ្នាំ​១៩៥៩ ខ្មែរ​យើង​បាន​ដាក់​ពាក្យ​នោះ​ទៅ​តុលាការ​អន្តរជាតិ​ក្រុង​ឡាអេ»

មឿង ទុម ៖ តើ​លោក​អាច​បញ្ជាក់​ជូន​អស់​លោក​អ្នកស្តាប់​បាន​ទេ ថា​តើ​ភាគី​ខ្មែរ​ជា​ដើម​ចោទ ដែល​បាន​ដាក់​បណ្តឹង​ប្តឹង​ទៅ​ថៃ កាលពី​ថ្ងៃ​ទី​៣០ ខែ​កញ្ញា ឆ្នាំ​១៩៥៩​នោះ ដាក់​ទៅ​តុលាការ​អន្តរជាតិ​ក្រុង​ឡាអេ នៅ​ប្រទេស​ហុល្លង់ តើ​ខ្មែរ​ប្តឹង​ថៃ​ក្នុង​ន័យ​ថា​ម៉េច​ខ្លះ កាល​ណោះ?

ស៊ាន ប៉េងសែ ៖ «បណ្តឹង​របស់​ខ្មែរ កាលណោះ​និយាយ​តែ​បន្តិច​ទេ គឺ​ថា សុំ​ឲ្យ​ប្រទេស​សៀម​នោះ ដកទ័ព​ចេញ​ពី​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ ក្នុង​ការកាន់កាប់​ខុស​ច្បាប់​ហ្នឹង។ គេ​និយាយ​ថា តំបន់​ព្រះវិហារ​និង​តំបន់​ជុំវិញ​ឬ​បរិវេណ​ព្រះវិហារ។ គេ​និយាយ​ច្បាស់​ណាស់»

មឿង ទុម ៖ បើ​តាម​នាង​ខ្ញុំ​ដឹង គឺ​ថា នៅ​ឆ្នាំ​១៩៥៩ ពេល​ដែល​ភាគី​ខ្មែរ​ដាក់​បណ្តឹង​ជូន​ទៅ​ប្តឹង​ទៅ​តុលាការ​អន្តរជាតិ​ក្រុង​ ឡាអេ គឺ​ថា តុលាការ​អន្តរជាតិ​នោះ ពុំទាន់​បាន​ចាត់ការ​លើ​បណ្តឹង​នោះ​ភ្លាម​ៗ​នៅ​ឡើយ​ទេ គឺ​ទាល់តែ​ដល់​ឆ្នាំ​១៩៦២ បាន​ន័យ​ថា ៣​ឆ្នាំ​ក្រោយ​មក ទើប​គេ​លើក​យក​បណ្តឹង​ខ្មែរ​នោះ​មក​ពិនិត្យ។ តើ​រឿង​នោះ ត្រឹម​ត្រូវ​អ៊ីចឹង​ទេ?

ស៊ាន ប៉េងសែ ៖ «បាទ! តុលាការ​អន្តរជាតិ គេ​ចាប់​ធ្វើការ​ពិនិត្យ​បណ្តឹង​របស់​ខ្មែរ​នោះ ក្នុង​ឆ្នាំ​១៩៦២ គឺ​គេ ចាប់​ធ្វើ​ហើយ។ ដូច្នោះ​គេ​យក​សេចក្តី​បណ្តឹង​ហ្នឹង​មក​ពិនិត្យ។ ហើយ​មុន​នឹង​ពិនិត្យ គេ​ត្រូវ​មើល​ផែនទី។ ខ្ញុំ​សូម​ជម្រាប​ថា ក្នុង​ឆ្នាំ​១៩៦២​ហ្នឹង មុន​គេ​ចាប់​ធ្វើការ​ពិនិត្យ ដល់​ពិនិត្យ​រួច​ទៅ គេ​ឃើញ​ថា បណ្តឹង​របស់​ខ្មែរ​នោះ​គឺ​អាច​ទទួល​យក​បាន។ ហ្នឹង​ទី​មួយ។ ហើយ​ទី​២ ដែល​ហៅ​ថា សមត្ថភាព​តុលាការ​ហ្នឹង តើ​គូ​ភាគី​ហ្នឹង​ត្រូវ​ទទួល​ស្គាល់​ទេ។ ដល់​គេ​បោះឆ្នោត​ទៅ គេ​ថា តុលាការ​ហ្នឹង​គេ​អាច​មាន​សមត្ថភាព។ ហើយ​ទី​៣ តុលាការ​ហ្នឹង​គេ​សួរ​ថា បើ​សិន​ណា​ជា​គេ​កាត់​សេចក្តី​ទៅ ឈ្នះ ឬ​ចាញ់ តើ​ភាគី​ទាំង​២ ត្រូវ​ទទួល​ឬ​យ៉ាងម៉េច? ដល់​គេ​បោះឆ្នោត​ទៅ គឺ​ថា ត្រូវតែ​អ្នក​ទាំងពីរ​ហ្នឹង ទទួល​យក។ ខ្មែរ​ហ្នឹង គឺ​ចាញ់​ក៏​ដោយ ឈ្នះ​ក៏​ដោយ ក៏​ខ្មែរ​ទទួល​យក។ ហើយ​សៀម​ហ្នឹង​វា ត្រូវតែ​ទទួល​ដូច​ខ្មែរ​ដែរ ពីព្រោះ​គាត់​ចូល​ក្នុង​តុលាការ​អន្តរជាតិ​នេះ​ឯង។ គេ​សួរ​សំណួរ​បី​នោះ​ច្បាស់​ណាស់ ថា​តើ​សំណុំ​រឿង​ខ្មែរ​នោះ អាច​ទទួល​យក​បាន​ទេ ហ្នឹង​ទី​មួយ បោះឆ្នោត​ឈ្នះ​។ ទី​២ តើ​គេ​មាន​សមត្ថភាព​ទេ បោះឆ្នោត​ឈ្នះ។ ទី​៣ បើ​បាន​សម្រេច​ហើយ អ្នក​ឯង​ទាំង​ពីរ​នាក់ ទទួល​យក​ទេ»

មឿង ទុម ៖ ខ្ញុំ​សូម​សួរ​កាត់ លោក​មាន​ប្រសាសន៍​ថា គេ​បោះឆ្នោត​ឈ្នះ គេ​ហ្នឹង តើ​ជា​អ្នកណា?

ស៊ាន ប៉េងសែ ៖ «គេ​ហ្នឹង សូម​ជម្រាប​ថា ជា​ពួក​អ្នក​កាត់​ក្តី ហៅ​ថា​ចៅក្រម»

មឿង ទុម ៖ តើ​ចៅក្រម ដែល​មាន​វត្តមាន​ដោះស្រាយ​បណ្តឹង​ខ្មែរ​ថៃ ក្នុង​តុលាការ​អន្តរជាតិ​នោះ មាន​មក​ពី​ប្រទេស​ណា​ខ្លះ?

ស៊ាន ប៉េងសែ ៖ «ចៅក្រម​ហ្នឹង គេ​មាន​ប្រទេស​ច្រើន គេ​ដាក់​នៅ​ក្នុង​ហ្នឹង តាម​តុលាការ​ហ្នឹង ដូចជា​មាន​ជប៉ុន មាន​អាមេរិកាំង មាន​ស្អី​ៗ​អីចឹង​ទៅ។ ហើយ​ចៅក្រម​ហ្នឹង មាន​៣, ៤, ៥​សាសន៍។ ចំណែក ខាង​ខ្មែរ​និង​សៀម គេ​មាន​មេធាវី​ការពារ​ជា​ការ​ធម្មតា»

មឿង ទុម ៖ តើ​លោក​អាច​មាន​ប្រសាសន៍​សរុប​ថា តើ​មាន​ប៉ុន្មាន​ប្រទេស​ទេ ចៅក្រម​តំណាង​ហ្នឹង?

ស៊ាន ប៉េងសែ ៖ «តាម​ខ្ញុំ​មើល ដូចជា​មាន ៧​ប្រទេស។ អាហ្នឹង​គឺ​ថា នៅ​ក្នុង​ច្បាប់​លក្ខន្តិកៈ​តុលាការ​អន្តរជាតិ​ហ្នឹង គឺ​ថា គេ​មាន​ឲ្យ​ប្រទេស​ណា​ខ្លះ​ចូល​ក្នុង​ហ្នឹង។ គេ​មាន​លក្ខន្តិកៈ ហើយ​ការ​ដែល​ជ្រើសរើស​រក​ចៅក្រម​ហ្នឹង ក៏​គេ​មាន​លក្ខន្តិកៈ​ផ្ទៃក្នុង​របស់​គេ​ហើយ»

មឿង ទុម ៖ តែ​លោក​អត់​អាច​រាប់​ជូន​លោក​អ្នក​ស្តាប់​បាន​ទេ?

ស៊ាន ប៉េងសែ ៖ «អត់​បាន​ទេ ព្រោះ​គេ​អត់​ដាក់​ឈ្មោះ​ប្រទេស​ណា  តែ​គេ​ដាក់​ឈ្មោះ​ចៅក្រម។  ចៅក្រម​ហ្នឹង ខ្ញុំ​មើល​ទៅ វា​មាន​អាមេរិកាំង អាស៊ី​ដូច​មាន​ជប៉ុន និង​មាន​អ្នក​ខ្លះ​ផ្សេង​ទៀត ដែល​ខ្ញុំ​ពុំ​អាច​បញ្ជាក់​បាន​នៅក្នុង​ពេល​នេះ»

មឿង ទុម ៖ តើ​កាល​បរិច្ឆេទ​ជា​ផ្លូវការ ក្នុងការ​ដែល​តុលាការ​អន្តរជាតិ​ក្រុង​ឡាអេ ផ្តើម​បើក​សវនាការ​ធ្វើការ​កាត់​ក្តី​ក្នុង​បណ្តឹង​របស់​ខ្មែរ​ដែល​ប្តឹង​ថៃ លើ​ករណី​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​នា​កាលណោះ តើ​គេ​ផ្តើម​នៅ​ពេល​ណា?

ស៊ាន ប៉េងសែ ៖ «កាត់​ក្តី​នោះ ក្នុង​ថ្ងៃ​២៦ ខែ​៥ (ឧសភា) ឆ្នាំ​១៩៦១ ហ្នឹង​គេ​ចាប់​កាត់​ក្តី​ហើយ។ ពីព្រោះ​គេ​បាន​ផែនទី​សព្វគ្រប់​អស់​ហើយ បាន​ឯកសារ​អស់​ហើយ។ គេ​សួរ​អ្នក​នេះ គេ​សួរ​អ្នក​នោះ ឲ្យ​ឆ្លើយ គេ​មើល​ទៅ​ក្នុង​ផែនទី។ គឺ​ថា​សេចក្តី​រាយការណ៍​របស់​គេ​នោះ ហើយ​ដែល​គេ​បាន​បោះពុម្ព​នោះ សៀវភៅ ៥ ឬ​៦​ក្បាល​ដែល​មាន​ប្រហែល ៧​រយ​សន្លឹក​នោះ​ឯង។ ខ្ញុំ​និយាយ​អម្បាញ់មិញ​គឺ​ថ្ងៃ​២៦ ខែ​៥ (ឧសភា) ឆ្នាំ​១៩៦១ គេ​ចាប់​កាត់​ក្តី។ ពីមុន​ហ្នឹង​គេ​មើល​ផែនទី​អស់​ហើយ។ ឆ្នាំ​១៩៥៩ គេ​មើល​ផែនទី​អស់​ហើយ យូរ​ដែរ។ រហូត​ដល់​ទី​បញ្ចប់​ថ្ងៃ​ទី​១៩ ខែ​តុលា ឆ្នាំ​១៩៦២ អា​ហ្នឹង​គេ​សម្រេច​តែ​ម្តង​បាទ»

ស្ដាប់សំឡេង