Monthly Archives: ខែ​មីនា 2008

Configure VPN with Fedora


Please follow the steps below to establish a VPN connection.

*** The following instructions are for ClassNet and ResNet networks only while connection from Public ISP may not be supported.

I. Download and Install L2TP VPN Package

1. Download racoon, ppp, dhcp-client, ipsec-tools, xl2tpd to a computer which have Internet access, then transfer to your computer running debian by clicking the URL.
2. Double-click the package downloaded; you will be reminded that the client can also be downloaded through yum channel.

Then click Close.

3. Click Install Package to install racoon and ipsec-tools, ppp,dhcp-client and xl2tpd.
4. Type your computer’s root account password, and then click OK.
5. Click Apply to continue the installation .
6. Click Install anyway to continue the installation.
7. Click OK to finish the package installation.
8. Repeat the step 2 to step for installing the others package except racoon and ipsec-tools package.
9. You should select “direct” and press Enter to continue the installation of the racoon and ipsec tools package.



II. Configure the corresponding configuration file

1.Edit the configuration of the packages installed using any word editor (e.g. vi, vim, gedit)

I. Edit the racoon.conf file

Enter the command:

gedit /etc/racoon/racoon.conf

And then copy and paste the code like the picture shown below for the racoon configuration file.

The configuration of raccoon.conf should be:

log debug;
path pre_shared_key “/etc/racoon/psk.txt”;
padding {
maximum_length 20;
randomize off;
strict_check off;
exclusive_tail off;
}
remote anonymous {
exchange_mode main;
doi ipsec_doi;
situation identity_only;
generate_policy on;
proposal_check obey;
proposal {
encryption_algorithm des;
hash_algorithm sha1;
authentication_method pre_shared_key;
dh_group 1;
}
}
sainfo anonymous {
lifetime time 28800 sec;
encryption_algorithm 3des;
authentication_algorithm hmac_md5;
compression_algorithm deflate;
}

II.Edit the Pre-Shared Key file

The first one is the servers’ IP and the second one is the pre-shared key, using Resnet VPN, the setting should be:

Enter the command,

gedit /etc/racoon/psk.txt

You can copy and paste all codes below the psk file.

#resnet
10.0.255.246 ipsec-vpn
10.0.255.247 ipsec-vpn
10.0.255.248 ipsec-vpn
10.0.255.249 ipsec-vpn
10.0.255.251 ipsec-vpn
10.0.255.253 ipsec-vpn
10.0.255.252 ipsec-vpn
10.0.255.254 ipsec-vpn
#classnet
10.0.191.254 ipsec-vpn
10.0.191.253 ipsec-vpn
#broadband
137.189.192.201 ipsec-vpn
137.189.192.204 ipsec-vpn

III. Edit the configuration of the l2tpd (for ubuntu 7.10) or xl2tpd (for ubuntu 8.04)

Enter the command according to your ubuntu’s version:

gedit /etc/xl2tpd/xl2tpd.conf

[global]
port = 1701
auth file = /etc/ppp/pap-secrets
[lac connect]
lns = vpn.cuhk.edu.hk
require pap = yes
ppp debug = yes
pppoptfile = /etc/ppp/options.xl2tpd

IV. Edit the pap secrets file according to the nature of the VPN connection

Enter the command

gedit /etc/ppp/pap-secrets

s0123456 vpn.cuhk.edu.hk yourpassword

V. Edit the option file

Enter the command :

gedit /etc/ppp/options.xl2tpd

lock
debug
mtu 1000
nobsdcomp
nodeflate
noaccomp
nopcomp
novj
defaultroute
replacedefaultroute
name s0123456 (change to your student ID)


III. Connect to Resnet/Classnet

1.Download the script connect.sh from here and save the file to the corresponding location.
2. You should at the directory where connect.sh exist in the terminal and then type the below to excute the script file.When you need to connect to the VPN, you need to execute it everytime.
./connect.sh
3. You can check whether your connection is under VPN connection by using “ifconfig” command. If you can see the ppp0 connection, that means your connection is under VPN connection.
4. For disconnection, please enter the following command.

echo “d” > /var/run/xl2tpd/l2tp-control

IV. Tips for broadband users

Please go though the steps in I and II. Then, you are required to make the following amendments.

1. Adding static route

First you have to identify the IP address of your ISP’s default gateway and the broadband VPN server you are connecting.

For ADSL-based broadband:
/sbin/route add -host vpn.server.ip.address ppp0 (adding both broadband VPN server IP addresses are ok)
/sbin/route add default ppp1

For ethernet-based broadband:
/sbin/route add -host vpn.server.ip.address gw isp.default.gateway.ip (adding both broadband VPN server IP addresses are ok)
/sbin/route add default ppp0

2. Modification of connect.sh

  • remove the dhclient
  • changing ipsec encryption commands with local ip address as the following:

echo -e spdadd yourIPaddress/32\[1701\] 0.0.0.0\/0\[0\] any \-P out ipsec esp\/transport\/\/require\; |

3. For DNS server

If you can connect by IP but can’t resolve DNS, you need to add the CUHK DNS servers to resolv.conf

gedit /etc/resolv.conf

nameserver 137.189.192.3
nameserver 137.189.196.3

Configure VPN Connection Introduction on Windows Vista


Setting up PublicVPN access under Windows Vista is simple. The following instructions go step–by–step through the creation process. These instructions work under all the client–side variations of Windows Vista, namely Home Basic, Home Premium, Business, and Ultimate.The things to click and places to type your information are hilighted in red, yellow, green, and/or blue.

System Requirements

Before setting up your VPN connection, make sure your version of Windows Vista is up to date by running Windows Update.

1. Make sure your system is up–to–date

Be sure that you run Windows Update before setting up your VPN connection.

2. Open the Control Panels

First, click on the Start button and click “Control Panels”. This opens up the “Control Panel Home.”

control panels

3. Go to the “Network and Internet” panel

Next, click on the “Network and Internet” control panel, which is circled in red below.

4. Connect To A Network

Next, click on “Connect to a network.”

5. Set up the VPN connection

The next screen may not look quite like this if you have networks already defined. In any case, click on “Set up a connection or Network.”

6. Choose the Connection Type

On the next screen, click on “Connect to a workplace” then click “Next.”

7. Select the Internet connection

Next click “Use my Internet connection (VPN).”

8. Enter the server information

Now, enter the server information.

In the text box labelled ‘Internet address’ ( hilighted in blue) type ‘207.234.184.80’. This is the Internet address of the vpngates.com servers.

In the text box labelled ‘Destination name’ (hilighted in green) type ‘vpngates.com’. This is the name of the connection, and will show up in the “Connect to a network” screen when we’re done.

Lastly, make sure that the checkbox labelled “Don’t connect now; just set it up so I can connect later” (hilighted in yellow) is checked.

Then click the “Next” button.

9. Enter your VPNGates.com username and password

In this screen, enter your VPNGates.com username and password. This is the same username and password that you use to log in to the VPNGates.com website.

In the text box labelled “User name:” (hilighted in blue), enter your VPNGates.com username.

In the text box labelled “Password:” (hilighted in yellow), enter your VPNGates.com password.

Optionally, check the “Remember this password” checkbox (hilighted in green) and you won’t have to enter your password when you connect to VPNGates.com.

Then, click the ”Create” button.

10. Connection Ready

You should see this screen next. Click the “Close” button to return to the “Network and Internet” screen.

11. Go to the connection

Now click on “Connect to a network” again.

12. Then click on the VPNGates.com entry and click “Connect”.

Configure VPN Connection Introduction on Mac OS X10.4.x


VPN Overview
A VPN is a private network created over a public one. It’s done with encryption, this way, your data is encapsulated and secure in transit – this creates the ‘virtual’ tunnel. A VPN is a method of connecting to a private network by a public network like the Internet. An internet connection in a company is common. An Internet connection in a Home is common too. With both of these, you could create an encrypted tunnel between them and pass traffic, safely – securely.

If you want to create a VPN connection you will have to use encryption to make sure that others cannot intercept the data in transit while traversing the Internet. Mac OS provides a certain level of security by using Point-to-Point Tunneling Protocol (PPTP) or Layer Two Tunneling Protocol (L2TP). They are both considered tunneling protocols – simply because they create that virtual tunnel just discussed, by applying encryption.

Configure a VPN with Mac OSX
If you want to configure a VPN connection from a Mac OSX client computer you only need what comes with the Operating System itself, it’s all built right in. To set up a connection to a VPN, do the following:

1. In the Finder, click Go – Applications.
2. Open the Internet Connect program from the Applications window
3. On the menu bar select File – New VPN Connection
4. Click PPTP and then Continue
5. Enter IP address of our VPN server that we provide to you for the Server address and your VPN username and password, tick the Show VPN status in menu bar box
6. To connect to the VPN server click the Internet Connect icon in the menu bar and select Connect
7. While you are connected you will see the duration next to the Internet Connect icon in the menu bar
8. To disconnect, click on the Internet Connect icon in the menu bar and select Disconnect
10. You only need to set this connection up once but will need to use this connection every time you want to use the vpn connection.

Configure VPN Connection Introduction on Mac OS X 10.5.x


VPN Overview
A VPN is a private network created over a public one. It’s done with encryption, this way, your data is encapsulated and secure in transit – this creates the ‘virtual’ tunnel. A VPN is a method of connecting to a private network by a public network like the Internet. An internet connection in a company is common. An Internet connection in a Home is common too. With both of these, you could create an encrypted tunnel between them and pass traffic, safely – securely.

If you want to create a VPN connection you will have to use encryption to make sure that others cannot intercept the data in transit while traversing the Internet. Mac OS provides a certain level of security by using Point-to-Point Tunneling Protocol (PPTP) or Layer Two Tunneling Protocol (L2TP). They are both considered tunneling protocols – simply because they create that virtual tunnel just discussed, by applying encryption.

Configure a VPN with Mac OS X 10.5.X
If you want to configure a VPN connection from a Mac OS X 10.5.X  client computer you only need what comes with the Operating System itself, it’s all built right in. To set up a connection to a VPN, do the following:

1. Open the Network program from the System reference
2. Click “+” on the bottom of left
3. Click Dropdown List of Interface
4. Choose “VPN”
5. Select “PPTP” for VPN Type and Type some words in text box of Service Name, then click button “Create”
6. Enter Server address, Account Name that we send you in e-mail, Choose Maximum (128 bit only) for Encryption option, then click button “Authentication Settings” and enter your vpn account password, and click button “OK”.  Then click button “Advanced”
7. Click checkbox “Send all traffic over VPN connection”, then click button “OK”
9. Click button “Apply” to save your vpn setting.
9. Then click button “Connect” to connect to our VPN server.
10. You can click button “Disconnect” at any time when you want to disconnect from our vpn server.

មជ្ឈដ្ឋានភូមិសា្រស្រ្ដ និងដើមកំណើតជាតិខ្មែរ


មជ្ឈដ្ឋានភូមិសា្រស្រ្ដ និងដើមកំណើតជាតិខ្មែរ

.មជ្ឈដ្ឋានភូមិសាស្រ្ដ

ក្នុង​សម័យ​ដែល​រុងរឿងបំផុត​ ទឹកដីខ្មែរ​បាន​លាត​សន្ធឹង​ទៅ​លើភូមិភាគធំ​នៃអាស៊ីអគ្នេយ៍ដីគោក។​ ក្រៅ​ពីប្រទេស​ខ្មែរបច្ចុប្បន្ន​ ទឹកដីកូសាំងស៊ីន​ទាំងមូល​ ផ្នែកខាងត្បូង​ និង​កណ្ដាល​នៃប្រទេសលាវ​ និង​ផ្នែកខាងកើតនៃ​ប្រទេសថៃ​ ក៏ជារបស់ខ្មែរដែរ​។ ហើយ​មានពេលខ្លះ​ អំណាច​ខ្មែរ​បាន​លាត​សន្ធឹង​រហូត​ដល់​ជ្រោយ​ម៉ាឡាយូ​ និង​ ប្រទេស​ភូមា​ថែម​ទៀត​ផង​។ ពីស.. ទី១៣ ដល់ ១៩ ទឹកដី​ខ្មែរ​ត្រូវរួញ​បន្ដិចម្ដងៗ​ ដោយ​សារអំពើ​រុករាន​របស់​ជនជាតិ​សៀម​ និង​ជនជាតិយួន​ ដែល​មាន​បំណង​យក​ទន្លេមេគង្គ​ធ្វើ​ជាព្រំដែន​រួមរបស់គេ​។ ដោយ​មាន​ការស្នើ​សុំពី​សំណាក់​ស្ដេច​ខ្មែរ ​ហើយ​ដែល​ស្រប​នឹង​ប្រយោជន៍​គេ​ផង​នោះ​ បារាំង​បាន​ធ្វើអន្ដរាគមន៍​ចូលមកក្នុងនយោបាយខ្មែរ​ ហើយប្រហែល​ដោយ​សារ​ជាតិខ្មែរ​យើងក៏អាចនៅគង់វង់រហូតដល់សព្វថ្ងៃ​ ព្រមទាំងអាចថែរក្សាទឹកដី​ ដែល​ខ្លួនធ្លាប់មានកាលពីស.វទី១៨។​ ប៉ុន្ដែជនជាតិខ្មែររាប់លាននាក់​ ត្រូវឃ្លាតឆ្ងាយពីមាតុ​ភូមិ​របស់​ខ្លួន​ ហើយត្រូវរស់នៅ​ក្រោមការគ្រប់គ្រង​របស់ជនបរទេស​ដែលបានយកទឹកដីខ្មែរធ្វើជា​ទឹកដីរបស់គេ។​ ប្រទេសខ្មែរសព្វថ្ងៃមានផ្ទៃដីប្រមាណ​ ១៨១០៣៥គ.មក្រលា​ ហើយស្ថិតនៅ​ចន្លោះប្រទេសថៃ​ ប្រទេសលាវ​ ប្រទេសវៀតណាមខាងត្បូង​ និងឈូងសមុទ្រថៃ។បើនិយាយពី​សណ្ឋាន​ដី គេឃើញមានភូមិភាគពីរខុសគ្នា​ មួយផ្នែកជាដី​ខ្ពស់នៅ​ខាងជើងឦសាន និងនីរតី​ មួយផ្នែកទៀតជាដីទំនាបតំបន់បឹងទន្លេសាប អាងទន្លេមេគង្គ និងតំបន់សឆ្នេរមុទ្រ។​

- ភូមិភាគដីខ្ពស់ ជាភូមិភាគសំបូរដោយព្រៃឈើ​ ហើយមានសន្ឋានហាក់ដូចជារបងព័ទ្ធជុំវិញដី​ទំនាប។​

- នៅទិសនិរតីភ្នំក្រវាញ ​បានលាតសន្ធឹងតាមឆ្នេរសមុទ្រ​ តែមានកំពស់មធ្យមមិនហួសពី ១០០០ម​ ឡើយ​។

- នៅខាងជើង ជួរភ្នំដងរែកជាព្រំដែនធម្មជាតិរវាងប្រទេសខ្មែរនិងប្រទេសថៃ។ នៅខាងត្បូងជួរភ្នំ​នេះ​ គេឃើញមានភ្នំដងរែក និងខ្ពង់រាបខ្លះ ភ្នំគូលេន។នៅទិសឦសាន​ ខ្ពង់រាប​ក្រានិត (granite)​ បានលាតសន្ធឹងក្នុងខេត្ដរតនគីរី​ និងមណ្ឌលគីរី ហើយមានកន្លែងខ្លះមានកំពស់រហូតដល់​ ១០០០ម​ (កន្លែងប្រជុំព្រំដែន ៣) ខ្ពង់រាបទាំងនេះជាប្រភពនៃស្ទឹង​ ៣ ដែលបានហូរឆ្ពោះទៅរក​ទន្លេមេគង្​គ គឺស្រែពក សេសាន និងសេកង។ ផ្នែកកន្ដាលនៃប្រទេសខ្មែរ មានសន្ឋានជាបាត​ចានដែកធំមួយដែលគេឃើញមានភ្នំនៅត្រង់ណេះខ្លះ នៅត្រង់ណោះខ្លះ គឺនៅត្រង់នោះ​ហើយដែលមានមនុស្សរស់នៅច្រើនកុះករជាទីបំផុត ហើយដែលចិញ្ចឹមជីវិតដោយរបរកសិកម្ម​ ព្រោះដីមានជីជាតិ និងមានទំហំ​ធំទូលាយ​ជាងគេនៅអិណ្ឌូចិនទាំងមូលនេះ។​

ទន្លេមេគង្គជាទន្លេធំតែមួយ ដែលបានឆ្លងកាត់វាលទំនាបខ្មែរ ពីខាងជើងរហូតដល់ចុងខាងត្បូង។​ ទន្លេមានប្រវែងជាង៥០០០គ.ម មានប្រភពចេញពីខ្ពង់រាបទីបេ ហើយបាន​ហូរកាត់ប្រទេសចិន​ខាងត្បូង ប្រទេសភូមា ប្រទេសថៃ ប្រទេសលាវ ប្រទេសខ្មែរ និងប្រទេសវៀតណាមខាងត្បូង។ ​នៅត្រង់ខោនប្រទេសលាវ ដុំថ្មជាច្រើនបាន​រាំងផ្លូវ​ ទន្លេមេគង្គជាប់បង្កើតបានជាអាងទឹកកំពស់​ប្រមាណ២០ម​ ហើយដែលជាហេតុបន្ដាលអោយមានល្បាក់ទឹកមិនអាចអោយកប៉ាលធ្វើ​​ចរាចរណ៍​ទៅមកបានឡើយ។ ដីសន្ដរទន្លេមេគង្គមានដៃច្រើន ខ្លះមានទទឹងដល់ទៅ ២.គម ហើយ​មានទំហំប្រមាណ៦០០គ.ម។​

វាលទំនាបទន្លេមេគង្គ បានលាតសន្ធឹងពីក្រចេះរហូតដល់សមុទ្រចិន។នៅភ្នំពេញទន្លេនេះបាន​​បែកជាបួនត្រង់កន្លែងដែលគេហៅថា «ទន្លេ៤មុខ» ទន្លេធំ ទន្លេសាប ទន្លេតូច ទន្លេបាសាក់។ នៅ​ខែមិនា មេសា ទឹកទន្លេមេគង្គស្រកចុះច្រើនហើយនៅនឹងមួយកន្លែង។ លុះចូលដល់រដូវភ្លៀង​ជោគជាំនៅខែកក្កដា ទឹកទន្លេឡើងខ្លាំង ធារទឹកអាចដល់ ៥០.០០០ម៉ែត្រត្រីគុណក្នុងមួយវិនាទី ​(លើសទន្លេក្រហមទៅទៀតដែលមានធារទឹកតែ ៣០.០០០ម៉ែត្រត្រីគុណក្នុងមួយវិនាទី) ទន្លេតូច ​និងទន្លេបាសាក់មិន​អាចនាំទឹកហូ​រទៅក្នុងសមុទ្រចិនបានទាំងអស់ ទឹកនោះក៏ហូរចូលទៅក្នុងបឹង​ធំៗ (បឹងធំ បឹងតូច) តាមរយៈទន្លេសាប។ ដូច្នេះបឹងទន្លេសាបជានីយតករ (Régulateur) មួយយ៉ាង​សំខាន់ ទប់ទល់កុំអោយមានទឹកជំនន់ក្នុងរដូវវស្សា។

តាមការសិក្សារបស់អ្នកភូមិសាស្រ្ដ បឹងទន្លេសាបជាស្នាមនៃឈូងសមុទ្រមួយបិទជិតដីល្បាប់ ដែល​ទន្លេមេគង្គនាំមកលប់ជារៀងរាល់ឆ្នាំ។ បឹងនេះមានប្រវែងសរុប ១៦០... (បឹងធំ បឹងតូច ​+វាលភក់) ហើយមានទទឹងអតិបរមា ៣៥គ..។ នៅរដូវសំរក (មិនា មេសា) ទំហំផ្ទៃទឹកមាន​ប្រមាណ ៣.០០០ គ.មការេ។ នៅរដូវទឹកឡើងខែកក្កដា នៅពេលដែលទឹកទន្លេមេគង្គហូរចូល ​កំពស់ទឹកឡើងពី ២ ដល់ ១៤ ម. ទឹកហៀរចេញពន្លិចតំបន់ជិតខាងរហូតដល់ ២០ ឬ ៣០គ.. ។ ​នៅខែតុលា វិច្ឆិកា ទឹកហូរចេញ​ពីបឹងទន្លេសាបចូលទៅក្នុងទន្លេមេគង្គវិញ គឺក្នុងអោកាសនោះ​ហើយដែលប្រជារាស្រ្ដខ្មែរនាំគ្នាប្រារព្ធធ្វើពិធីបុណ្យអុំទូក សំពះព្រះខែ លយប្រទីប។

គួរគាត់សំគាល់ថា បឹងទន្លេសាបជាកន្លែងដែលមានត្រីច្រើនជាងគេក្នុងពិភពលោក បើគិតតាម​សមាមាត្រនៃទំហំបឹងនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត នៅប្រទេសខ្មែរយើង​ភ្លៀងធ្លាក់ទៀងទាត់ជាងនៅប្រទេស​វៀតណាមខាងជើង ហេតុដូច្នេះហើយបានជាទឹកជំនន់នៅទន្លេមេគង្គមានភាពមិនសូវមានភាព​សាហាវដូចនៅទន្លេក្រហមទេ។ គេមិនបាច់ធ្វើទំនប់ហើយដើម្បីពង្រីកយកដីដាំដំនាំ គេគ្រាន់តែ​បង្ហូរទឹកចេញពីកន្លែងណាដែលលិចទឹក និងបញ្ចូលទឹកទៅក្នុងដីត្រង់ណាដែលពុំសូវមានទឹក​ដោយការជីកប្រលាយ។ នេះជាពិធីដែលអ្នកស្រុកអានាចក្រភ្នំ ធ្លាប់បានអនុវត្ដក្នុងការប្រកបរបរ​កសិកម្មរបស់ខ្លួនជាយូរណាស់មកហើយ។

. អំពីដើមកំនើតជាតិខ្មែរ

បញ្ហាដើមកំនើតជាតិខ្មែរនេះ មានចោទឡើងរៀងរាល់ពេលដែលគេធ្វើការសិក្សាស្រាវជ្រាវ ពី​អរិយធម៌ រឺពីប្រវត្ដិសាស្រ្ដខ្មែរ។ យ៉ាងណាមិញជាតិ រឺពូជអំបូរ ជាមូលធម៌មួយយ៉ាងសំខាន់ ជួយ​បំភ្លឺអ្នកប្រាជ្ញ ក្នុងការសិក្សាស្រាវជ្រាវ ពីអរិយធម៌ជាតិណាមួយ។ ចំពោះខ្មែរយើង ការយល់មិន​ច្បាស់ពីអត្ដសញ្ញាណ Identité នេះហើយជាហេតុនាំអោយអ្នកសិក្សាខ្លះមានការភាន់ច្រលំ រហូត​ទាញភ្ជាត់ជាតិខ្មែរទៅនឹងជាតិណាមួយដែលគេយល់ថាមានអរិយធម៌ខ្ពង់ខ្ពស់ជាងខ្មែរ។

ជាយូរណាស់មកហើយ អ្នកសិក្សាស្រាវជ្រាវពីខ្មែរ បានខិតខំដោះស្រាយបញ្ហាដ៏សំខាន់នេះ ​ហើយបានបញ្ចេញយោបល់ រឺសម្មតិកម្មប្លែកគ្នា ហើយជួនកាលក៏ផ្ទុយគ្នា​ស្រឡះ​តែម្ដង ។ ប៉ុន្ដែ​យើងអាចប្រមូលយោបល់ រឺសម្មតិកម្មទាំងនោះបានបីប្រភេទ៖

-យោបល់ដែលយល់ថាខ្មែរគឺអិន្ឌា រឺក៏ថា ខ្មែរនិងអិន្ឌាជាជាតិតែមួយ។ ទស្សនបែបនេះលោកអុក​ញ៉ាឈឹមក្រសេម បានបញ្ជាក់យ៉ាងពិស្ដារក្នុងសៀវភៅ ពង្សាវតារខ្មែរ ភាគ១ បោះពុម្ពនៅភ្នំពេញ ​គ..១៩៧១។ លោកបានសរសេរថា «តាមដែលបានស្រាវជ្រាវ តាមផ្លូវប្រវត្ដិសាស្រ្ដមកហើយ ​ប្រាកដថាក្នុងដែនអិន្ឌាភាគ​ខាងត្បូងដែលផុត​ អំពីមធ្យមប្រទេសជាទីតាំងប្រទេសជាច្រើននៅត្រង់​រវាងកន្ដាលនៃប្រទេសទាំងនោះ គឺត្រង់ដែលហៅថា ទក្ខិណាបថ រឺទក្សិនាទ្ធិគោល មានប្រទេស​មួយ ឈ្មោះ «កុមេរុ» ជាប្រទេសធំ មានប្រជាជនកុះករច្រើន ខ្មែរយើងដើមឡើយមុនដែលផ្សាយ​មកនៅក្នុងកម្ពុជរដ្ឋ អាស្រ័យនៅក្នុងកុមេរុរដ្ឋនោះ ៗប្រទេសរបស់ខ្មែរពីបុរាណកាលមក។ ឈ្មោះ​​ជាតិ​ខ្មែរហៅត្រឹមត្រូវតាមសូសព្ទដើមថា កុមេរុ ដូច្នេះ តែតាមសំលេងនិយាយធម្មតាថា កុមេរុ៍ ​ទំនងដូចឈ្មោះភ្នំសុមេរុ គេហៅនៅត្រឹម សុមេរុ៍ ។ លុះយូរមក​ឈ្មោះ​នេះបានក្លាយចេញទៅទៀត​ប្រាកដនៅសិលាចារឹករបស់ខ្មែរថា «ក្មេរ» ទៅជាសំលេងផ្សំក្រោយសម័យសិលាចារឹកមកបាន​ប្រែថា «ខ្មែរ»..តាំងពីក្រោយ​ពុទ្ធកាលប្រមាណ ២០០ឆ្នាំជាដើមមកជនជាតិខ្មែរ បានផ្ដើមផ្សាយ​មកក្នុងដែនសុវណ្ណភូមិ។ ..ពួកខ្លះមកដោយក្នុងប៉ងដើម្បីរកស៊ីលក់ដូរតាមធម្មតា ពួកខ្លះមកដោយ​រត់សឹក។ អ្នកដែលនាំ​អារ្យធម៌អិន្ឌាមកផ្សាយក្នុងដែនដីអោយនេះ គឺខ្មែរអាស្រ័យជាតិខ្មែរជា​អ្នកមានអារ្យធម៌ខ្ពង់ខ្ពស់ទាំងមានអិទ្ធិពល ទើបអាចផ្សាយអារ្យធម៌របស់​ខ្លួនទៅលើជាតិ​​ទាំងឡាយ​ដែលនៅក្រោមអំនាច និងជាតិទាំងឡាយដែលនៅជិតខាងទៀតផង ដោយហេតុនេះ​ទើបមានឆាយាថា «ខ្មែរជាអិន្ឌាទី២» នៅក្នុងសុវណ្ណភូមិ។ ខ ដែលថា «ខ្មែរផ្សាយ​មកពីអិន្ឌា» ដូច្នេះ ​តើមានអ្វីខ្លះជាសំអាង តបថា ក្រៅពីជាតិ និងឈ្មោះប្រទេសដូចពោលហើយនៅមានភស្ដុតាង​យ៉ាងដទៃទៀតជាច្រើនយ៉ាងសំអាងគឺ៖

. លក្ខណអក្សរ និងភាសា

. លទ្ធិប្រពៃនី និសាសនា

. ពង្សាវតារ និងសេចក្ដីកត់ហេតុ

ជាតិខ្មែរ និងជាតិជ្វា ជាម្ចាស់ស្រុកដើម បានរួមគ្នាទៅជាជាតិមួយហៅថា កុមេរុ គឺជាខ្មែរសព្វថ្ងៃ​នេះ។ ខ្មែរក្នុងជាន់ដើមរូបរាងច្រើនស្រុងៗច្រមុះស្រួច សំបុរកាយខ្មៅស្រអែម អែជាតជ្វានោះមាន​លក្ខណៈរូបរាងជាមធ្យម សំបុរកាយសជ្រះ រូបច្រើនល្អ។ ពង្សាវតារភូមាថា មន និងខ្មែរ ជា​បងប្អូនផងគ្នាចុះមកអំពីអិន្ឌាទាំងពីរពួក តែពួកមន​ផ្សាយមកមុនបន្ដិច។

ទស្សនរបស់អុកញ៉ា ឈឹម ក្រសេម ខាងលើនេះ មានជនបរទេសយល់ស្របតាម និងយកទៅ​ប្រើប្រាស់ជាផលប្រយោជន៍របស់គេថែមទៀត ។ លោក Pierre Loti អ្នកនិពន្ធ​បារាំងដ៏ល្បីល្បាញ​មួយរូប បានសរសេរក្នុងសៀវភៅឈ្មោះ Pèlerin d’Angkor le peuplekhmer rameau détache de ​la grande race aryenne..(ប្រជារាស្រ្ដខ្មែរជាមែកធាងដែលដាច់ចេញពីមហាអំបូអារ្យ…)។ ចំនែក​លោកមុំសេនីប្រាមោជ មេធាវីថៃអមតុលាការអន្ដរជាតិនាទីក្រុងឡាអេ (La Hye) បានលើកយក​​ទស្សនបែបនេះមកធ្វើជាទល្ហីករ ដើម្បីប្រឆាំងនឹងខ្មែរយើងក្នុងរឿងក្ដីប្រាសាទព្រះវិហារ ​ហើយដែលសារពត៌មានសៀមឈ្មោះ «ឆាវថៃ» ចុះថ្ងៃទី៣១ តុលា ១៩៥៩បានរំលឹកថា «មុំសេនិ​ប្រាមោជ បាននិយាយថា ពពួក «ខម» ជាជនពូជអំបូរអិន្ឌា ។ ជនជាតិថៃមានដើមកំនើតក្នុងខេត្ដ​ចិនយួណានបានវាយយកជ័យទៅលើជាតិខម រហូតដល់ពួកនេះ​ត្រលប់ទៅស្រុកអិន្ឌាវិញ។ ​ដែនដីដែលពីដើមពួកខម តាំងនៅក៏ក្លាយទៅជាដីថៃ ហើយប្រជាជនថៃក៏បែងចែកខ្លួនអែងជាពីរ​ក្រុម។ ក្រុមទី១មកតាំងនៅតំបន់ទំនាប ដែលគេអោយឈ្មោះសព្វថ្ងៃថា «កម្ពុជា» ក្រុមមួយទៀត​បានតាំងនៅតំបន់ខ្ពស់ហើយបានថែរក្សាឈ្មោះថៃដដែល។

​​. យោបល់ដែលចាត់ទុកជាតិខ្មែរជាជាតិប្រវេសន៍ ចេញពីប្រទេសអិន្ឌាហើយបានមកលុកលុយ​ដន្ដើមយកទឹកដីរបស់ជាតិដើមមួយ គឺជនជាតិក្នុងអំបូរមាលាយូរ ប៉ូលីនេស៊ី​យែន រឺជាជនជាតិថៃ​កាដៃ ប៉ុន្ដែជាជាតិមួយដោយលែកពីជាតិអិន្ឌាហើយស្ថិតក្នុងអំបូរមន ខ្មែរ។ នេះជាទស្សនរបស់​លោក Henkrik Kern លោក Sdhémard​ecléere លោក Paul Benerdict លោក Pieere Gourou ​()។ ចំពោះទស្សន Pieere Gourou បានបញ្ជាក់ថាជនជាតិមន-ខ្មែរប្រហែលជាត្រូវពួកទ្រាវិឌ រឺ​ពួកអារ្យ ច្រានចេញពីប្រទេសអិន្ឌា ហើយដោយមាននៅសល់ក្រុម ខ្លះដូចជាពួកមុណ្ឌ បានមក​លុកលុយប្រទេសភូមា ប្រទេសសៀម និងប្រទេសកម្ពុជា។

គេអាចបន្ថែមទៅក្នុងក្រុមអ្នកស្រាវជ្រាវទី២ នូវឈ្មោះលោក Etienne Aymonier ដែលយល់ថាក្រុម ​មន-ខ្មែរមុណ្ឌ មានទីតាំងដើមនៅជើងភ្នំទីបេ​ហើយក្រោយមក​បានបំបែក​ជាពីរក្រុម មួយក្រុម ​មន-ខ្មែរ ចូលមករស់នៅក្នុងភូមភាគអាស៊ីអាគ្នេយ៍ អែមួយក្រុមទៀត (មុណ្ឌ) ចូលទៅរស់នៅក្នុង​ប្រទេសអិន្ឌារហូតដល់សព្វថ្ងៃ()។៣ = ឯសារមហាបុរសខ្មែរលេខ៤ បោះពុម្ពផ្សាយដោយលោក​អេងសុតនៅភ្នំពេញ គ.. ១៩៦៩

. យោបល់ដែលទទួលស្គាល់ថា ជាតិខ្មែរជាជាតិពិសេសមួយស្ថិតនៅក្នុងអំបូរ មន-ខ្មែរ ហើយ​បានកកើតឡើងនៅភូមិភាគអាស៊ីអាគ្នេយ៍នេះតែម្ដង ។ នេះជាទស្សនរបស់​លោក Berard Philippe ​Groslier (4) និងលោកMarcel Talabot ជាដើម លោកទាំងពីរនេះយល់ឃើញថា ក្នុងសម័យ បុព្វ​ប្រវត្ដិសាស្រ្ដដ៏យូរលង់ណាស់មកហើយ មនុស្សពូជខុសគ្នា បានធ្វើដំនើរពីខាងជើងចុះមកអាស៊ីអ​គ្គេយ៍ ហើយផ្សំកាត់ជាមួយគ្នា។ តាមការប៉ាន់ស្មានរបស់លោកទាំងពីរអំបូរ មន-ខ្មែរ យើងកើតមក​ពីការ​ផ្សំកាត់រវាងពូជមេលានេស៊ីយាង (Mé lanésiens)និងពូជ អិន្ឌូនេស៊ីយាង (Indonésiens) ​ហើយបានរស់នៅលើទឹកដីលាតសន្ធឹងពីឆ្នេរសមុទ្រចិន រហូតដល់ព្រំ​ប្រទល់​ប្រទេសអិន្ឌា។៤ = ​លោកកងគីរី លោកសែម សូរ ប្រជុំអនុពាក្យទំនើប ទំព័រ ៨៤ កំពង់ចាម ១៩៦៣។

រួចមកហើយ ឃើញមានលាតត្រដាងនូវយោបល់ និងសម្មតិកម្មរបស់អ្នកសិក្សាស្រាវជ្រាវពី​ជាតិខ្មែរ។ ឃើញថាយោបល់ និងសម្មតិកម្មទាំងនោះ ទោះបីប្លែកគ្នាក៏បាន​ស្របគ្នា​ត្រង់ចំនុចដែល​ថាខ្មែរ និងមនស្ថិតនៅក្នុងអំបូរជាមួយគ្នាគឺអំបូរមនខ្មែរនេះអែង។ ដូច្នេះតទៅនេះយើងនឹងខិតខំ​វែកញែករកមើលថា តើមនខ្មែរនេះជាអំបូរមួយពិសេស រឺក៏ជាជាតិអិន្ឌាដែរ។

តាមទស្សន លោកអុកញ៉ាឈឹម ក្រសេម ឃើញថា ខ្មែរគឺជាអិន្ឌាហ្នឹងអែង ព្រោះបានចេញមកពី​ប្រទេសអិន្ឌាមានឈ្មោះជាអិន្ឌា មានទំនៀបទំលាប់ សាសនា អក្សរ ភាសា ជារបស់អិន្ឌា ហើយ​មនុស្សខ្មែរដើមទៀតសោតក៏មានលក្ខណជាអិន្ឌាបេះបិទ ហើយលោកបានបញ្ជាក់ថាខ្មែរជា អិន្ឌា​ទី២។

ប្រសិនបើយើងលើកយកលទ្ធផលស្រាវជ្រាវរបស់នរវិទូក្នុងពិភពលោក មកពិនិត្យមើល ឃើញថា ​មនុស្សខ្មែរនិងមនុស្សអិន្ឌា(ទាំងពួកសទាំងពួកខ្មៅ) មានលក្ខណខុស​គ្នាឆ្ងាយណាស់។ យាង​ណាមិញ ខ្មែរមានកំពស់មធ្យម១.៦១ម.និងសន្ទស្សន៍លលាដ៍ក្បាល៨៤.(ក្បាលមូល) ចំនែកអែ​ពួកអិន្ឌា-(អារ្យ) មានកំពស់ ១.៧២ម និងសន្ទស្សន៍លលាដ៍ក្បាល៧៣.(ក្បាលពយ) និងពួក​អិន្ឌាខ្មៅ(ទ្រាវិឌ)មានកំពស់ ១.៦២ម. និងមានសន្ទស្សន៍លលាដ៍ក្បាល ៧៦.(ក្បាលពយទៀត) ​() អែការដែលអះអាងថាខ្មែរចេញពីប្រទេសអិន្ឌានោះ តើមានអ្វីអាចបញ្ជាក់បាន? ត្រង់ទំនៀមទំ​លាប់សាសនា អក្សរភាសា ក្នុងផ្នែកនេះខ្មែរយើងបានទទួលអិទ្ធិពល​ ពីអិន្ឌាក៏ពិតមែនប៉ុន្ដែ​ការសិក្សាជីកដល់ជំរៅបានបង្ហាញអោយឃើញថា ខ្មែរយើងមានអរិយធម៌ផ្ទាល់របស់ខ្លួនទៅ​ហើយមុនដែលបានទាក់ទងជាមួយអិន្ឌា។ បានសេចក្ដីថាខ្មែរ​ជាពូជ​ដោយលែកពីអិន្ឌា នេះហើយ​ជាទស្សនៈរបស់ក្រុមអ្នកស្រាវជ្រាវទី៣ ដែលយល់ថាអំបូរខ្មែរមន បានកកើតឡើងនៅត្រង់​ភូមិភាគអាស៊ីអគ្នេយ៍នេះតែម្ដង ដោយការផ្សំ​កាត់រវាងពួក មេលានេស៊ីយាង (កំពស់ ១.៦៥ម ​ក្បាលពយ) និងពួកអិណ្ឌូនេស៊ីយាង កំពស់ពី ១.៦០ ទៅ១.៦៣ ក្បាលមូល។ គួរកត់សំគាស់​ថា​ទស្សនៈនេះ​មានលក្ខណ​ៈស្របនឹងទស្សនៈខ្មែរដែរ ពីព្រោះបើយើងសំអាងទៅលើរឿងព្រេងខ្មែរ​ក៏ដោយ លុះត្រាតែមាន «នាងនាគ» នៅស្រុកខ្មែរនេះអែង ទើប «ព្រះថោង» (ដែលគេថាមកពី​​ស្រុកអិន្ឌា) បានជួបប្រភពគ្នា ដោយបានគ្រប់គ្រងនគរគោកធ្លកនេះដែរ។

បានសេចក្ដីថា លុះត្រាតែមានជាតិខ្មែរនៅលើកោះគោកធ្លកនេះដែរ ទើបអិន្ឌាអាចផ្សាយអរិយធម៌​របស់ខ្លួនបានខ្លះចូលក្នុងស្រុកខ្មែរ។ និយាយពីដើមកំនើតជាតិខ្មែរនេះ Maurice Glaizer អតីត​អភិរក្សអង្គរបានសរសេរជាអាទិថា៖

Ce n’est nullement, comme certains le croient, un peuple d’origine puremen tindinne qui ​seraitvenu, à la suite de migrations. se fixer dans une région vide d’habitants, ou en aurait ​éliminé leseléménts pas des massacres ou des déportations en masse : Les peuple khmer est ​un peupleautochtone hindouséមិនមែនដូចអ្នកខ្លះបានយល់យល់នោះទេ ថាជាប្រជារាស្ដ្រមួយ​ដែលដើមកំនើតជាអិន្ឌាសុទ្ធសាធ ហើយដែលបានមកតាំងនៅក្នុងតំបន់មួយគ្មានមនុស្ស រឺក៏បាន​កំចាត់ពួកអ្នកស្រុកអាយដោយការសំលាប់រង្គាល រឺការនិរទេសទាំងហ្វូង : ប្រជារាស្រ្ដខ្មែរ គឺជា​អ្នកស្រុកដើមដែលបានទទួលអិទ្ធិពលអរិយធម៌អិន្ឌា()

= សំដេចព្រះមហាសុមេធាធិបតី ជួនណាត ប្រវត្ដិនៃវត្ដអុណ្ណាលោម ភ្នំពេញ គ..១៩៥៣។ ​៦= លោកស៊ឹមវ៉ានិងលីអេង ប្រវត្ដិសាស្រ្ដប្រទេសកម្ពុជា (សាកល្បង) បោះពុម្ពហើយតែមិនបាន​ផ្សាយនៅភ្នំពេញ គ..១៩៦៩ ។

ឯលោក Henri Marchal អតីតអភិរក្សអង្គរដែរ បានសរសេរថា : Le Cambodgien n’est pas der ​racehindoue. Il est le résultat de mombreux croisements avec un fond malayo indonésien.. ​ខ្មែរមិនមែនមនុស្សពូជសាសន៍អិន្ឌាទេ : ខ្មែរជាលទ្ធផលនៃការផ្សំកាត់ច្រើនជាមួយនឹងមាលាយូ ​អន្ឌូនេស៊ីយាង()..។៧ = Etienne Aymonier le Cambodge. Tome III. Paris. 1904

ចំពោះយោបល់ដែលថា ខ្មែរបានមកលុកលុយដន្ដើមយកទឹកដីរបស់ជនជាតិដើមមួយនោះ ​ច្រើនតែសំអាងទៅលើរឿងព្រេងខ្មែរ ដែលបាននិទានថា មានស្ដេចចាមមួយអង្គ បាននាំបរិវារ ​៥០០នាក់ ជិះសំពៅកំសាន្ដតាមមហាសាគរ លុះប៉ះនឹងខ្យល់ព្យុះបោកបក់មកនាំអោយវិនាស​សំពៅអស់ទៅ ក៏រសាត់ទៅដល់កោះគោកធ្លក​ហើយបានរស់​នៅទីនោះតទៅ។ តាមយោបល់យើង ​ការដែលថា ជ្វារឺចាមជាម្ចាស់ដើមនៃស្រុកគោកធ្លកដូចជាមិនទំនង ព្រោះពួកនេះជាចំនូលថ្មីបាន​ជិះសំពៅមកពីស្រុកគេ (មិនច្បាស់ថា​នៅទីណាទេ តែបើតាមប៉ាន់ស្មាន

មើល ប្រហែលមកពីម្ដុំខ្ពង់រាបខ្ពស់វៀតណាមសព្វថ្ងៃ មិនមែនមកពីប្រទេសអិន្ឌូនេស៊ី ព្រោះចរន្ដ​ច្រើនចុះពីជើងទៅត្បូង)។ តាមសេចក្ដីដំនាលរបស់រឿងព្រេងដដែលឃើញថា ព្រះថោងបានមក​រៀបការជាមួយនាងនាគីដែលរស់នៅទីនោះមុនការមកដល់នៃពួកចាម និងព្រះថោងទៅទៀត ។ ​បើដូច្នេះ តើយើងចាត់ទុកថា នាងនាគីនេះជាអ្វី? ជាសត្វ​តិរច្ឆានមែន រឺក៏ជាមនុស្សដើមបង្អស់នៅ​ទីនោះ (នាងចេះកាលាខ្លួនជាមនុស្សមានរូបរាងល្អ)

រួមសេចក្ដីមកឃើញថា មានភស្ដុតាងជាច្រើនបង្ហាញថា ខ្មែរជាជាតិមានចំនាស់ បានកកើតឡើង​នៅភូមិភាគអាស៊ីអគ្នេយ៍នេះ ហើយស្ថិតនៅក្នុងអំបូរមនុស្សមួយ​ដោយលែក​ពីអំបូរអិន្ឌា ​ហើយដែលនរវិទូលោកអោយឈ្មោះថា អូស្រ្ដូអាស្យាទិក (Au stroasiatiques) ។ ជាតិខ្មែរបាន​កើតឡើងបាន​វិវត្ដហើយមានជីវិតស្ថិត​ស្ថេររហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ នៅលើទឹកដីដែលដូនតាខ្លួនបាន​កសាងទុកជាកេរដំនែល។ ចំនែកជនជាតិដ៏ទៃទៀត ដែលបានមករស់នៅ នៅភូមិភាគអាស៊ី​អគ្នេយ៍ដីគោកសព្វថ្ងៃ ជាអ្នកជិតខាងរបស់ខ្មែរ គឺសុទ្ធតែបានមកដល់ក្រោយ

(លើកលែងតែជនជាតិចាមចេញ) គឺថា បានចូលមកក្នុងសម័យប្រវត្ដិសាស្រ្ដ ដែលគេអាចដឹងបាន​ច្បាស់លាស់តាមអែកសារផ្សេងៗ : ភូមា (..ទី៩) យួន ស..ទី ១០) សៀម (..ទឺ១៣)

អត្ថបទស្រង់ពីប្រវត្ដិសាស្រ្ដខ្មែរ

ត្រឹង ងា សាស្រ្ដាចារ្យបរិញ្ញាផ្នែកវប្បធម៌ និងអរិយធម៌អាស៊ី

​​​

អំពីអំបូរខ្មែរ-មន



អំពីអំបូរខ្មែរ-មន

កាលពីដើមអំបូរខ្មែរ-មន នេះគេយល់ថា គ្រាន់តែជាអំបូរភាសាមួយប៉ុណ្ណោះ។ យ៉ាងណាមិញ​ ភាសាវិទូមួយក្រុមមានជាអាទិ លោក James R.Lagan បានរកឃើញនូវអត្ដិភាពនៃអំបូរភាសានេះ​មុនគេនៅឆ្នាំ១៨៥៦ប៉ុន្ដែកាលណោះ គេនិយមហៅអំបូរនេះហៅថា «មន-អាណ្ណាម» រឺ មន-ខ្មែរ​ =អាណ្ណាម។ ក្រោយទៀតដោយសិក្សាទៅឃើញថា ភាសាអាណ្ណាម មានលក្ខណខុសប្លែកពីអំបូរភាសាមន = ខ្មែរ ទើបភាសាវិទូខ្លះបានដកភាសានេះចេញ ហើយយកទៅបញ្ចូលក្នុងក្រុម​ភាសាថៃវិញ ។ នេះជាទស្សនៈរបស់លោក Henri Maspéro ដែលលោកបានលាតត្រដាងយ៉ាង​ច្បាស់លាស់ក្នុងអត្ថបទសិក្សាមួយមានចំនងជើងថា «Etude Sur La phonétique
​historique de la langue annamite…les initiales.»

ចំពោះភាសាវិទូជាតិអាល្លឺមង់ P.W. Schmidt អំបូរ មន-ខ្មែរ មិនគ្រាន់តែជាអំបូរភាសាទេ តែជា​អំបូរជាតិសាស្ដ្រផងដែរ ។ ក្នុងសៀវភៅ «Les peuple mon-Khmer» បោះពុម្ពផ្សាយនៅឆ្នាំ ១៩០៨ ​នៅហាណូយ លោកបានបង្ហាញនូវលក្ខណៈរូបរាងកាយរបស់ជនជាតិទាំងនោះដែលមាន​​ដូចតទៅ៖

  • មាឌតូចល្មម អាចឡើងដល់មធ្យម

  • ស្បែកសំបុរសន្ដែកបាយ (Foncé)

  • ភ្នែកមានសន្ឋានត្រង់ហើយផ្ដេក បើកធំៗ

  • ច្រមុះទូលាយ

  • ក្បាលពយ

គួរកត់​សំគាល់ថា ចំពោះមាឌក្ដី លលាដ៍ក្បាលក្ដី លោក P.W. Schmidt ពុំបានបង្ហាញលេខក្នុងការវា​ស់វែងអោយបានច្បាស់លាល់ទេ ហើយមានចំនុចខ្លះដូចជាលលាដ៍ក្បាលជាដើមលោកបានប​ង្ហាញលទ្ធផលដែលមានទំនាស់នឹងលទ្ធផល ផ្ដល់ដោយអ្នកប្រាជ្ញផ្សេងទៀត ។ ក្នុងសៀវភៅមាន​ចំនងជើងថា « Les Population duCambodge» លោកបណ្ឌិត G.Olivier បានចុះផ្សាយនូវតារាងនៃ​លទ្ធផល ការវាស់វែងរបស់លោក ហើយដែលយើងអាចដកស្រង់បានដូចតទៅ៖

  • ខ្មែរមានកំពស់មធ្យម ១.៦១ម និងមានសន្ទស្សលលាដ៍ក្បាល ៨៤.

  • មនមានកំពល់មធ្យម ១.៦២ម និងសន្ទស្សលលាដ៍ ៨៥.

បើយោលតាមលទ្ធផលខាងលើនេះយើងឃើញថា ខ្មែរ និងមន មានកំពល់មធ្យមដូចគ្នា (ខុសគ្នា​តែមួយភាគរយប៉ុណ្ណោះ អែក្បាលរាងមូលដូចគ្នាទៀត (ខុសគ្នាតែ ១.) មិនមែនពយដូចលោក​ P.W. Schmidt យល់នោះទេ។ប៉ុន្ដែទោះជាយ៉ាងនេះក៏ដោយ ក៏យើងអាចយល់ថា ត្រង់ហ្នឹង​គ្រាន់តែជាការភាន់ច្រលំទេ ព្រោះលោកបានសរសេរសន្និដ្ឋានថា លក្ខណៈទាំងនោះ អនុញ្ញាត​​អោយលោកអះអាងថា ពួកមនុស្សនោះស្ថិតដាច់ចេញពីអំបូរមុងហ្គោលផង និងអំពីអំបូរអារ្យ​ផង។លោក Maurice Glaize អតីតអភិរក្សអង្គរ បានសរសេរក្នុងសៀវភៅ Les Monuments du ​grouped’Akorថា Les Khmers se rattachent en effet, tant au point de vue eth mologique ​quelinguistique, auxpopulations môn de Basse Birmanie… (ជនជាតិខ្មែរ ជាប់ពូជអំបូរទាំងខាង​ជាតិសាសន៍ និងទាំងខាងភាសា ទៅនឹងជនជាតិមននេះ ប្រទេសភូមាខាងក្រោម L’Asie du Sud ​Est ក្បាលទី២ថា Khmer, peuple demême souche ethnolinguistique les Môns ខ្មែរជាជនជាតិរិ​សគល់ខាងជាតិសាសន៍ និងភាសាជាមួយនឹងជនជាតិមន។សរុបសេចក្ដីមក យើងឃើញថា ​លទ្ធផលនៃការសិក្សាស្រាវជ្រាវរបស់លោក P.W.Schmidt លោក G.Olivierលោក Maurice Glaize ​និងលោក Philippe Devilers ដូចបានរៀបរាប់រួចមក ហើយជាភស្ដុតាងសំរាប់បញ្ជាក់និងគាំទ្រនូវ​ទស្សនៈរបស់លោកអ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយដែលបានចាត់ទុកថាអំបូរ ខ្មែរ-មន ជាអំបូរពិសេសមួយ។

បើតាមអែកសារថ្មីដែលបោះពុម្ពផ្សាយនៅសហរដ្ឋអាមេរិក នៅឆ្នាំ១៩៦៤ (Ethnic groups of ​mainlandsouth-East) អំបូរខ្មែរ=មន មានគ្នាទាំងអស់ ៧៦ ក្រុម រស់ចាប់តាំងពីប្រទេសអិន្ឌា​ខាងកើត រហូតដល់សមុទ្រចិនកាត់តាមប្រទេសភូមា ប្រទេសថៃ ប្រទេសលាវ ប្រទេសវៀតណាម ​និងប្រទេសខ្មែរ។ ក្នុងចំនោមជនជាតិខ្មែរ-មនទាំងឡាយមានតែខ្មែរ និងមនទេដែលបានកសាង​អរិយធម៌ខ្ពស់ជាងគេ ព្រោះម្យ៉ាងដោយហេតុជនជាតិទាំងនេះ បានទៅរស់នៅត្រង់វាលទំនាបនៃ​ទន្លេធំៗ ដែលមានជីជាតិល្អ ហើយម្យ៉ាងទៀតដោយមានការប្រាស្រ័យទាក់ទងនឹងបរទេស​ទៀតផង ។ ចំនែកអែជនជាតិខ្មែរ-មនអែទៀត ដែលរស់នៅតាមព្រៃភ្នំ ស្ទើរតែគ្មាន
ទំនាក់ទំនងជាមួយគ្នាផងនោះ ក៏ឃើញថាគ្មានការចំរើនលូតលាស់ នៅទន់ខ្សោយគ្រប់វិស័យ​ទាំងអស់។ ដោយហេតុនេះហើយបានជាអ្នកប្រាជ្ញលោកបានយកឈ្មោះពីរនេះ គឺ «មន» និង ​«ខ្មែរ» មកធ្វើជាឈ្មោះសំរាប់សំគាល់អំបូរទាំងមូល គឺអំបូរខ្មែរមន ប៉ុន្ដែខ្មែរយើងបានផ្លាស់ឈ្មោះ​នេះពី មន = ខ្មែរ មកជាខ្មែរ-មនវិញ ព្រោះយើងយល់ថា ខ្មែរជាធាតុសំខាន់ជាងគេ ព្រោះជា​ជនជាតិមួយមានគ្នាច្រើនជាងគេ ហើយមានឋានៈ ជារដ្ឋប្រកបដោយអែករាជ្យ និងអរិយធម៌​ខ្ពង់ខ្ពស់ទៀតផង ។ គួរបញ្ជាក់ដែរថា ការកែប្រែមកហើយនេះ បានទទួលការយល់ព្រមពីអង្គកា​រយូនេស្កូ ក្នុងសម័យប្រជុំកាលពីខែតុលា វិច្ឆកាឆ្នាំ១៩៧០ហើយ។ តទៅនេយើងសូមលើក
យកធាតុសំខាន់ជាងគេពីរ នៃអំបូរខ្មែរ-មនមកសិក្សា ដើម្បីអោយបានដឹងថាតើខ្មែរ និងមននេះជា​អ្វី?

. ខ្មែរក្នុងការសិក្សាស្រាវជ្រាវពីខ្មែរ ទោះក្នុងផ្នែកជាតិសាសន៍ក្ដី ក្នុងផ្នែកប្រវត្ដិសាស្រ្ដក្ដី ក្នុងផ្នែក​វប្បធម៌ អរីយធម៌ក្ដីគេតែងឃើញមានបញ្ហាចោទឡើងចំពោះពាក្យថា ខ្មែរ-មន កម្ពុជានេះអែង ។ ​ចំពោះពាក្យទាំងបីខាងលើនេះអ្នកសិក្សាស្រាវជ្រាវ បានផ្ដល់យោបល់ច្រើនបែបច្រើនយ៉ាង​ណាស់ ។ រហូតដល់ពេលនេះ យើងមិនទាន់ហ៊ានសន្និដ្ឋានថាយោបល់ណាត្រឹមត្រូវជាងយោបល់​ណាទេ។ ដើម្បីជាការត្រិះរិះសំរាប់អ្នកសិក្សា យើងសូមលើកយកទស្សនៈទាំងនោះ មក​លាតត្រដាងមួយម្ដងៗដូចតទៅនេះ៖

. ទស្សនៈលោក G. Coedèsអ្នកប្រាជ្ញរូបនេះបានយល់ថា «ខ្មែរ» ប្រហែលជាកើតមកពីការផ្សំ​រវាងឈ្មោះ «កម្ពុ» និង «មេរា» ដោយសំអាងទៅលើរឿងព្រេងក្នុងសិលាចារឹក បក្សីចាំក្រុង ​(..ទី១០) ដែលបាននិទានថា ស្ដេចខ្មែរយើងមានដើមកំនើតមកពីអិសី «កម្ពុស្វយម្ភុវ» និង​នាងទេពអប្សរ «មេរា» ដែលព្រះអិសូរបានប្រទានអោយជាមហេសី។ ទស្សនៈបែបនេះលោក ​G.Coe-dès បានត្រដាងក្នុងស្នាដៃលោកឈ្មោះ Histore ancienne des Etats Hindouisés
​d’Extrême-Orient
បោះពុម្ពផ្សាយនៅក្រុងហាណូយកាលពីឆ្នាំ ១៩៤៤ ហើយត្រូវបានព្រះភិក្ខុវិរិយ​បណ្ឌិតោប៉ាងខាត់ យល់ស្របតាមទាំងស្រុង ។ នៅក្នុងទស្សនាវត្ដីពុទ្ធកសិក្សាឆ្នាំទី១ ​លេខ៥ឆ្នាំ១៩៥៧ ព្រះអង្គបានសរសេរជាអាទិថា «ការសម្ព័ន្ធរិសីកម្ពុ និងនាងមេរា នេះជា​បុព្វហេតុដែលនាំអោយកើតជាសូរ្យវង្ស រឺអាទិច្ចវង្សឡើងនៅខាងចេលា ។ បើយើងអានប្រមៀល​ពាក្យ កម្ពុ មេរា នេះបន្ដិចម្ដងៗ ក៏នឹងបានទៅជាពាក្យខ្មែរដូចកម្ពុ+មេរា > កម្ពុ+មេរ > កមព + មេរ ​> ក័ម + មេរ > ក មេរ > ក្មេរ =ខ្មែរ។ដំនើរនេះមានន័យសមរម្យទំនងបានទៅជាពាក្យថាខ្មែរ​ណាស់។..អ្នកបាលីបានធ្វើពាក្យថា ខ្មែរ ទៅជាបាលីថាខេមរប្រែថា អ្នកមានសេចក្ដីក្សេមក្សាន្ដ ។

ពាក្យកម្ពុជាកើតចេញមកពីពាក្យរិសីកម្ពុ + ស្វយម្ភុវនេះដែរ ព្រោះកាលដែលរិសីកម្ពុ បាននាង​អប្សរ មេរានោះក៏បានកើតជាវង្សមួយខាងចេលាហៅថា សូរ្យវង្ស រឺអាទិច្ចវង្ស គឺវង្សស្រីកម្ពុ។ តាម​ប្រវត្ដិថា ការសម្ព័ន្ធ កម្ពុមេរានេះកើតបានជាបុត្រពីរព្រះអង្គហៅថា កម្ពុជៈ = បុត្រកម្ពុ គឺស្រកវរ្ម័ន ​និងស្រេស្ធវរ័្មន សោយរាជ្យសន្ដិវង្សងខាងចេនលាជាប់រៀងដរាបមក។ ដើមឡើយគេមិនសូវឃើញ​មានប្រើពាក្យ កម្ពុជៈនេះទេ តែកាលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២ បានសោយរាជ្យមានអំនាចខ្លាំងពូកែ ​បានរួបរួមចេនលាលើក្រោមអោយជាអែកភាព ហើយទើបឃើញមានសិលាចារឹកប្រើពាក្យ កម្វុជ​ទេស រឺ កម្ពុជទេស ប្រទេសនៃបុត្រកម្ពុ។ ចំពោះយោបល់ដែលថាពាក្យ ខ្មែរកើតមកពីការផ្សំ កម្ពុ ​និងមេរា លោកឆត្រាប្រេមរឺឌី និងលោក Pierre Fabricius ថាមិនសមហេតុផលទេ ព្រោះ
មិនស្របតាមក្បួនច្បាប់និរុត្ដិវិជ្ជា។

. ទស្សនៈលោក ឈឹម ក្រសេមនៅក្នុងជំពូកទី១ ស្ដីពីដើមកំនើតជាតិខ្មែរ យើងមានអោកាស​លើកយកទស្សនៈនេះមកលាតម្ដងរួចមកហើយ។នៅពេលនេះយើងគ្រាន់តែស្រង់យកអន្លើខ្លះ ​បង្ហាញឡើងវិញសំរាប់បំភ្លឺនូវការសិក្សារបស់យើងប៉ុណ្ណោះ។
លោកឈឹមក្រសេម បានសរសេរជាអាទិថា «ខ្មែរយើងដើមឡើយមុនដែលផ្សាយមកក្នុងកម្ពុជរដ្ឋ​អាស្រ័យនៅក្នុងកុមេរុរដ្ឋនោះៗ ជាប្រទេសរបស់ខ្មែរ អំពីបុរាណកាលមក។ ឈ្មោះជាតិខ្មែរហៅ​ត្រឹមត្រូវតាមសូរសព្ទដើមថា កុមេរុ ដូច្នេះតែតាមសំលេងជាធម្មតា កុមេរុ៍ ទំនងដូចឈ្មោះ​ភ្នំព្រះសុមេរុគេហៅនៅត្រឹមសុមេរុ៍។ លុះយូរមកឈ្មោះនេះបានក្លាយទៅទៀតប្រាកដនៅ​សិលាចារឹករបស់ខ្មែរថា ក្មេរ ទៅជាសំលេងផ្សំក្រោយសម័យសិលាចារឹកមកបានប្រែថា ខ្មែរ ។

ដូច្នេះបើតាមលោកឈឹម ក្រសេម ពាក្យ ខ្មែរ បានក្លាយមកពីពាក្យ កុមេរុ ដែលជាឈ្មោះសំគាល់​ជនជាតិខ្មែរនិងប្រទេសរបស់ខ្លួនកាលដែលរស់នៅក្នុងប្រទេសអិន្ឌាម៉្លេះ។ លោកឆត្រាប្រេមរឺឌី ក្នុង​អត្ថបទ «ខ្មែរមកពីណាផ្សាយតាមវិទ្យុជាតិនៅខែ កុម្ភៈ ១៩៧៣ បានគ្រាំទ្រទស្សនៈនេះ​យ៉ាងសកម្មណាស់។កុមេរុ > ក្មេរ > ខ្មែរ

. ទស្សនៈលោក រស់ សារេតក្នុងអត្ថបទសុំធ្វើវិសោធនកម្មផ្ញើជូនសភាធម្មនុញ្ញ ហើយដែលចុះ​ថ្ងៃទី ១៦ ខែ ធ្នូ ឆ្នាំ ១៩៧១ លោករស់ សារេតសមាជិកនៃអង្ការជាន់ខ្ពស់នេះ បានសរសេរជាអាទិ​ថា ៖ «បើតាមកាសិក្សាស្រាវជ្រាវដែលខ្ញុំធ្លាប់បានពិចារណាចេះចាំមកឃើញថាប្រទេសខ្មែរ ដែល​កាលពីជំនាន់ហៅថា ក្រុងខម នោះគឺ ជាតួដែនដី រឺអុបទ្វីប សុវណ្ណភូមិ ដែលភាសាបារាំងហៅថា ​La chersonèse d’or..ការដែលយើងយកន័យខាងលើនេះមកពោលគឺ គ្រាន់តែចង់បង្ហាញអោយ​ឃើញថា សុវណ្ណភូមិ គឺជា នគរខម រឺហៅថាក្រុងខម ដែលមានន័យថាមាសដូចគ្នា។ ពាក្យថា
ខម នេះក្លាយមកពីពាក្យថា កម ដែលប្រែថា មាស ។ អែស្ដេចដែលសោយរាជ្យបឋមវង្សនៃនគរ​ខម មានព្រះនាមថា កុមេរាជ ដែលប្រែថា មាសដែរ ហើយដែលត្រូវនឹងភាសាសៀមថា ព្រះថង ​រួចក្លាយយារទៅជាព្រះថោង ដូចដែលយើងធ្លាប់ថារត់មាត់មកហើយហេតុអ្វីបានជាជនជាតិខម​ក្លាយទៅឈ្មោះថា ខ្មែរ ទៅវិញ? ត្រង់ណេះប្រហែលមកពីជនជាតិខម នៅពេលជំ
នេរចេរកាលតមកក្រោយទៀត ចង់រក្សាតំលៃរិទ្ធិរបស់ខ្លួន ដែលធ្លាប់ល្បីល្បាញខ្លាំងពូកែ កាលពី​ជំនាន់កមេរុរាជជាក្សត្របឋមវង្សគ្រប់គ្រងខមនោះហើយ បានជាប្រែក្លាយឈ្មោះពី កម រឺ ខម មក​ជា កមេរុ រឺ ខមេរុ ហើយដែលយាយូរៗមក ទៅជា ក្មេរ រួចទីបំផុតទៅជាខ្មែរសព្វថ្ងៃនេះ ។

ចុះចំពោះពាក្យថា កម្ពុជា វិញយ៉ាងម៉េចដែរ? បើយើងបានពិចារណានូវសម្មតិកម្មពីខាងលើនេះ​រួចហើយ យើងប្រហែលជាអាចយល់បានដោយងាយអំពីន័យនៃឈ្មោះ កម្ពុជានេះ។ នៅក្នុងពាក្យ​ថា កម្ពុជា យើងឃើញមានពាក្យ កម ដែលប្រែថាមាស ហើយនិងពាក្យ ពុជា ដែលប្រែថាពូជ ​ផ្សំគ្នាទៅជា កម្ពុជា គឺ កម រឺខម រឺ ក្មេរ រឺខ្មែរដដែលហ្នឹង។ សរុបសេចក្ដីមក យើងអាចសង្ខេប​ទស្សនៈរបស់លោករស់ សារេត ក្នុងតារាងខាងក្រោមនេះ។

កម > ខម > កមេរុ > ក្មេរ > ខ្មែរ > កម + ពុជា > កម្ពុជា រឺ កមពុជា

. ទស្សនៈលោក ពៅ ឈិនលោកពៅ ឈិន ជាព្រឹទ្ធបុរសនៃក្រុមសាលាសន្សំសុខ សង្កាត់លេខ៥ ​ក្រុងភ្នំពេញបានសរសេរក្នុងសៀវភៅ «អរិយធម៌ខ្មែរ-មន» បោះពុម្ពចុងឆ្នាំ១៩៧១ ថា «ពាក្យថា​ខ្មែរ ក្នុងវចនានុក្រមសំដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត ព្រះអង្គទ្រង់បានប្រាប់ថា នៅក្នុងអក្សរ​សិលាចារឹកពីបុរាណឃើញមានសរសេរ ក្មេរ យ៉ាងនេះខ្លះដែរ ប៉ុន្ដែព្រះអង្គទ្រង់យល់ថា ពាក្យ​នេះ ទំនងមកពីមគធភាសាថា ខេមរៈ ដែលប្រែថា «មនុស្សមានសេចក្ដីក្សេម» ដោយសំរេច
រូបមកពីអត្ថិតទ្ធិតថា ខេមំ-យស្ស-អត្ថិតិ-ខេមរោ»។ មួយទៀតពាក្យថា ខេមរ មកពី «ខិ + មៈ + រៈ» ​ប្រែថា «ក្សេមល្អ ការរក្សានូវប្រយោជន៍ដែលបានហើយ»

ដូច្នេះត្រង់ពាក្យថា ខ្មែរ ដែលសំដេចព្រះសង្ឃរាជព្រះអង្គទ្រង់យល់ថា ទំនងជាមកពីមគធ ភាសា​ថា ខេមរៈនោះបើតាមការពិចារណារបស់ខ្ញុំ ខ្ញុំយល់ថាពិតជាមកពីពាក្យថា ខេមរៈ នោះមែន ​ពីព្រោះកាលខ្ញុំនៅវត្ដពីក្មេងនោះខ្ញុំធ្លាប់បានមើលឃើញនៅក្នុងសាស្រ្ដាស្លឹករិត ដែលចាស់ពី​បុរាណកាល បានចារសរសេរអក្សរតំរួតគ្នារបៀបនេះច្រើនណាស់ «គឺយកព្យញ្ចនៈដើមព្យាង្គទៅ​ត្រួតលើព្យញ្ជនៈប្រកបដូចជា ត្មា = តាម, ថែ្មទ្ងាំ = ថែមទាំង ផ្មើ =ផើម៘ដោយអាស្រ័យហេតុ​ដូចមានចង្អុលខាងលើនេះ លោកពៅ ឈិន ជឿថា ខេមរ > ខ្មេរ > ខ្មែរ (ស្រះអែកើតមក
ពីការនិយមរបស់ខ្មែរក្នុងការអានស្រះ «» បាលី-សំស្រ្កិត។ ចំពោះពាក្យ ខម លោកពៅ ឈិន ​បានសរសេរថា(?) មួយទៀតពាក្យថា ខម នេះបើថាវាក្លាយមកពីពាក្យដើមថា «ខមៈ + » ដែល​ប្រែថា អត់ អត់ធន គួរ រឺថាផែនដី នោះវិញក៏បានដែរ ដោយហេតុថា ខ្មែរយើងនេះជាអ្នកទទួល​អរិយធម៌ព្រះពុទ្ធសាសនា ដែលមានអវិហឹង្សាធម៌ គឺត្រូវមានចិត្ដគំនិតអត់ធន មិនបៀតបៀន​មនុស្សសត្វទូទៅជាប្រធាន។ចំពោះពាក្យកម្ពុជា លោកពៅ ឈិន បានសរសេរថា «ព្រះថោងនោះ​បានផ្លាស់នាមប្រទេសពី នគរគោកធ្លកនោះមកក្រុងកម្ពុជាធិបតី។ ថាបានជាអោយឈ្មោះថា ​ក្រុងកម្ពុជាធិបតី វិញនោះ ពីព្រោះចង់ប្រើជំនួសពាក្យសុវណ្ណភូមិ ប្រែថា កន្លែងមានមាស ដោយ​ពាក្យទាំងពីរនេះមានន័យថា «កន្លែងកើតមាស» ដូចគ្នា។ ថាចុះហេតុអ្វីក៏ចាំយកពាក្យថា កម្ពុជា ​មកប្រើជំនួសពាក្យសុវណ្ណភូមិ បើពាក្យទាំងពីរនេះមានន័យដូចគ្នាទេ? ត្រង់នេះថា វាមកពីពួក​មន ដែលគេបាននៅតាមមាត់ទន្លេមេនាមរហូតដល់ខាងត្បូងប្រទេសភូមា ក្នុងជ្រោយសុវណ្ណភូមិ ​ជាមួយគ្នាដែរនោះ គេបានតាំងរដ្ឋអំនាចមួយដែរ។

. ទស្សៈរបស់លោក មាស ហាំលោកមាស ហាំមន្រ្ដីចូលនិវត្ដន៍ម្នាក់បានសរសេរក្នុងអត្ថបទ ​ពង្សាវតារអក្សរខម (វាយអង្គុលីលេខ)ថា នៅប្រទេសអិន្ឌាមានរដ្ឋមួយហៅថា ខមបុត្ដ រឺ ខមពុជ រឺ ​កមបុត្ដ រឺ កមពុជ។ ដូច្នេះយើងអាចនឹងយល់បានថា ដោយហេតុតែអ្នកស្រុករដ្ឋ ខមពុជ រឺ កម្ពុជា ​មកតាំងទីលំនៅ នៅប្រទេសគោកធ្លកច្រើន ហើយអ្នកទាំងនោះសុទ្ធសឹងតែជាអ្នកដំរេះវិជ្ជា​ឆើតឆាយជាជាងអ្នកស្រុកជាតិដើមនៃនគរគោកធ្លក ក៏ប្រែឈ្មោះនគរគោកធ្លកអោយទៅជា
កម្ពុជា តមក។ អែត្រង់ពាក្យហៅទៅពលរដ្ឋវិញ គេហៅ កម ទៅដូចជាពុំស្របតាមពាក្យសំដីខ្មែរ ​ដូច្នេះគេហៅថា ខមទៅវិញ។ ដោយហេតុតែជាតិ ខម ស្និទ្ធស្នាលជាមួយអ្នកគោកធ្លកទើបគេ​ហៅថា ខេមរៈ (ក្លើម្រាក់) ដែលក្លាយទៅទៀតថា ខេមរៈតែដោយពាក្យនេះវែងពិបាកនិយាយ ​ទើបកែថា ខមមែ ដែលក្លាយទៅជា ខ្មែរ។

. ទស្សនៈលោក ហ៊ឹម ខាន់លោក ហ៊ឹម ខាន់ជានាយទាហានម្នាក់នៃកងទ័ពជាតិខ្មែរ។ ក្នុងអត្ថបទ​វាយអង្គុលីលេខ «ខមអធិប្បាយ» លោកបានពន្យល់ថា ពួកនាគដែលជាម្ចាស់ដើមនៃប្រទេសអិន្ឌា ​ត្រូវខ្ចាត់ភ្លាត់មកសុវណ្ណភូមិដោយច្បាំងចាញ់ពួកគ្រុឌឈ្លានពាន(ពួកអារ្យ)។ មុននាគមកដល់ គេ​ឃើញផែនដី សុវណ្ណភូមិមានម្ចាស់ដើមហើយគឺពួកខែ និងពួក មនក៏ប៉ុន្ដែលោកអ្នកប្រាជ្ញ​ភាគច្រើនបានអះអាងស្របគ្នាថា ទីស្ថាននេះត្រូវអ្នកបស្ចឹមប្រទេសធ្វើអិន្ឌូបនីយកម្មទាល់តែ​ក្លាយទៅជាប្រទេសអន្ឌាទី២ តាំងពីច្រើនរយឆ្នាំមុនសម័យពុទ្ធកាលម្ល៉េះ។ ពួកមនរមញ្ញជាអ្នក​គោរពព្រះអាទិត្យ រីអែពួកខែ (គឺខ្មែរយើងនេះ) ជាអ្នកគោរពព្រះចន្ទ។ ចំបាំងបានកើតឡើងរវាង​ពួកនាគ និងពួកខែ-មនហើយទោះបីជ័យជំនះបានទៅពួកនាគក៏ដោយ ក៏មួយភាគធំត្រូវក្លាយជា​ខែ ហើយមួយភាគទៀតក្លាយជាមន។តាំងពីកាលនោះមក នាមនាគក៏កាន់តែបាត់ទៅៗ។ គេពុំដឹង​បា្រកដថា ជនជាតិខែរួមនឹងមនហៅថា ខមពីកាលណាទេ។ អ្នកខ្លះហៅខមទៅជា ក្រម ត្លម យុម​ខាំ ចាម សៀម លាវ ល្វោ ក៏មាន។ គេថាខមនេះច្រើនមានពណ៌សំបុរខ្មៅ។ ក្នុងសៀវភៅចិន្ដាមុនី​ចែងថា ខម រឺខ្មែរជាជាតិសាសនតែមួយ។ ខ្មែរ ខេមរ និង កម្ពុជាមានន័យដូច
គ្នា។

. ទស្សនៈលោក ឆត្រាប្រេមរឺឌីឮលោកឆត្រាប្រេមរឺឌីជាអ្នកស្រាវជ្រាវខ្មែរម្នាក់នៅបរទេស។ ក្នុង​អត្ថបទមួយមានចំនងជើងថា «ខ្មែរមកពីណា»ផ្សាយតាមវិទ្យុជាតិ កាលពីខែកម្ភៈ ១៩៧៣ លោក​បានបញ្ចេញយោបល់របស់លោកថា កាលពីសម័យបុរាណប្រទេសខ្មែរផ្នែកខាងលើហៅថា ​ជាន់លើ អែផ្នែកខាងក្រោមហៅថា ក្រោមពូជ។ ពាក្យនេះក្លាយមកទៀតទៅជាក្រមពូជ រួច កម​ពូជ រួច កម្ពុជា រឺ ខម។

. ទស្សនៈលោក កេង វ៉ាន់សាក់ក្នុងសម័យប្រជុំពេញអង្គ នៃក្រុមប្រឹក្សារាជានាចក្រ (អិលូវ​ព្រឹទ្ធសភា) ស្ដីពីការបង្កើតវិទ្យាស្ថានខ្មែ-មន កាលពីថ្ងៃទី៦ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ១៩៧០ លោកកេង វ៉ាន​សាក់បានថ្លែងបំភ្លឺអង្គប្រជុំចំពោះពាក្យ ខ្មែរ និងកម្ពុជា មានសេចក្ដីដូចតទៅ៖

*ពាក្យ ខ្មែរ ក្លាយមកពីពាក្យ ក + មេ ។ ហេតុបានជាដូច្នេះ ព្រោះខ្មែរយើងជាអ្នកនិយមទុកស្រីជាធំក្នុងគ្រួសារ និងក្នុងសង្គម បានសេចក្ដីថាខ្មែរយើងជាអ្នកមេនិយម matriarcaliste។ បុព្វបទ «» មាននាទីធ្វើន័យរបស់ពាក្យណាមួយមានលក្ខណៈកាន់តែខ្លាំងឡើង ដូច្នេះ ក + មេ មានន័យថា អ្នកគោរពមេខ្លាំងជាងអ្នកអែទៀត ដែលគោរពល្មមៗ រឺគោរពអូវពុកទៅវិញ។ក + មេ > កមេ > ក្មេ > ក្មេរ > ខ្មេរ > ខ្មែរ
*ពាក្យ កម្ពុជា ក្លាយមកពី ក + ពូជជា ។ ហេតុដែលគេហៅខ្មែរយើងថា ពូជជា ព្រោះយើងពុំដែលធ្វើខ្ញុំកញ្ជះអ្នកអែទៀតឡើយ។ ហើយដើម្បីអោយឃើញន័យកាន់តែខ្លាំង គេដាក់បុព្វបទ «» ​​ពីមុខមកទៅជា ក + ពូជជា > កពូជជា ដែលអ្នកបាលីសំស្រ្កឹតនិយមសរសេរទៅជា កម្ពុជា ដូច្នេះ​​វិញ។សរុបសេចក្ដីមក យើងឃើញថាទស្សនៈចំពោះពាក្យថា ខ្មែ-ខម - កម្ពុជា នេះមានច្រើនមែន ​​តែមិនទាន់ចុះសំរុងគ្នានៅឡើយ។ ភាគច្រើនបានខិតខំពន្យល់ពាក្យទាំងនេះដោយនិយមភ្ជាប់ទៅរិ​​សគល់អិន្ឌា មានតែលោកកេងវ៉ាន់សាក់ម្នាក់ទេដែលបានយករិសគល់ ខ្មែរ-មន មកធ្វើជាមូលដ្ឋាន​​ក្នុងការពន្យល់នេះ។ គួរកត់សំគាល់ថា ពាក្យខ្មែរនេះច្បាស់ជាបានក្លាយមកពីពាក្យ ខ្មេរ (សម័យ​​អង្គរ) ដែលបានក្លាមកពី ក្មេរ ទៀត(សម័យមុនអង្គរ)។ គួរកត់សំគាល់ម្យ៉ាងទៀតថា ខ្មែរយើង​​និយមហៅខ្លួនអែងថា ខ្មែរ អែប្រទេសយើងៗហៅថា ស្រុកខ្មែរ។ ពាក្យថា
កម្ពុជាបានក្លាយមកពីពាក្យ កម្ពុជា ដែលបានប្រើក្នុងសិលាចារឹក(ព្រះគោល) រឺ កម្វុជទេស(បន្ទាយឆ្មារ)។ លិលាចារឹកចាមក៏មានប្រើពាក្យ កម្វុជទេសនេះ សំរាប់សំគាល់ប្រទេសខ្មែរយើងដែរ។ សិលាចារឹកបក្សីចាំក្រុង នៅស.វ ទី១០ បានពន្យល់ថា ស្ដេចកម្ពុជាមានដើមកំនើតមកពីអិសី កម្ពុ និងនាងអប្សរ មេរា។ បើដូច្នេះឃើញថាពាក្យ កម្ពុជា មានជាប់ទាក់ទង នឹងស្ដេច រឺរាជវង្សនេះច្រើន។ តើពាក្យ កម្ពុជា នេះត្រូវគ្នានឹងពាក្យចិនថា ចេនឡា រឺទេ ? ព្រោះជនជាតិនេះច្រើនហៅប្រទេសយើងថា ចេនឡា តាំងតែពីចេនឡាជារដ្ឋចំនុះរបស់ហ្វូននរហូត
ដល់ពេលវាយ ហ្វូនន ពង្រីកអោយទៅជាចេនឡាធំគឺ នៅពេលដែលមានប្រើពាក្យ កម្វុជទេស ក្នុងសិលាចារឹក។អែជនជាតិយួនក៏បានប្រើពាក្យ ចិនឡាប = ចេនឡា តមកទៀត សំរាប់សំគាល់ប្រទេសខ្មែរ នៅសម័យក្រោយអង្គរ គឺសម័យដែលស្ដេចខ្មែរមានឋានន្ដរនាមថា ក្រុងកម្ពុជាធិបតី។

គួរកត់សំគាល់ជាបន្ថែមទៀតថា ពាក្យខ្មែរនេះត្រូវបានជនជាតិបរទេស ស្គាល់យូរយាណាស់មក​ហើយ។ ចិនហៅយើងថា គីម៉ាវ អារ៉ាប់ហៅថា កោម៉ារ (Qomar) ចាមហៅ ក្វីរ-ក្មីរ យួនហៅ កាវ​មេន រឺកាវមៀន សៀមលាវហៅខម។ ចំពោះពាក្យ ខម នេះលោកពញាអនុមាន រាជធន អ្នកប្រាជ្ញ​ថៃខាងអក្សរសាស្រ្ដបានសរសេរក្នុងសៀវភៅ «Thai literature in Relation to the Diffusion of her ​cultures ថា Who were tho Khoms?They were probably a race of people akin to the Mons and ​the Khmers Cambodians of thepresent-day The olmon alphabet and also the old Khmer ​alphabet were called khom by theThai។ បើតាន័យខាងលើពាក្យ ខម ទំនងជាកើតមកពី ខ(ខ្មែរ) ​+ (មន)ទេដឹង? ព្រោះខ្មែរយើងមិននិយមហៅខ្លួនអែងថាខមទេ មានតែសៀម លាវ ហើយពួក​នេះមានការកោតស្ញប់ស្ញែងចំពោះពួកខមនេះណាស់ ព្រោះខម(ខ្មែរ + មន?) ជាអ្នកមានអរិយធម៌​ខ្ពង់ខ្ពស់ដែលបានជះអិទ្ធិពលទៅលើពួកសៀមលាវ យ៉ាងសំបើម។

. មនក្នុងអំបូរខ្មែរ-មន មនជាធាតុមួយសំខាន់បន្ទាប់ពីខ្មែរមក។ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងអតីតកាល ​មនជាជាតិមួយធ្លាប់ថ្កុំថ្កើងរុងរឿង មានទឹកដីធំទូលាយ មានប្រវត្ដិសាស្រ្ដយូរអង្វែងមកហើយ។ ​ដូនតាខ្មែរបុរាណស្គាស់ជាតិមននេះច្បាស់ណាស់បានជាលោកចងក្រងទំនុកច្រៀង និងបទភ្លេង​ជាច្រើនដែលមានទាក់ទងនឹងជនជាតិនេះដូចជាបទ«មនមុជទឹក» បទ «សំនាងមន»

ជនជាតិមនហៅខ្លួនអែងថា មន ប៉ុន្ដែជាតិភូមាបែរជាហៅជាតិនេះថា តៈលាញ់ Talaing វិញ។ តើ​ពាក្យមននេះមានន័យសេចក្ដីដូចម្ដេច? ហើយពាក្យថា តៈលាញ់នោះមានន័យសេចក្ដីដូចម្ដេច​ទៀតដែរ?។ ជនជាតិមនបានបញ្ជាក់ថាគេពុំដែលប្រើពាក្យអ្វីដទៃក្រៅពីពាក្យ មន សំរាប់សំគាល់​ខ្លួនគេទេ ហើយបានបញ្ជាក់ទៀតថាតាមទស្សនៈរបស់អ្នកប្រាជ្ញខ្លះ ពាក្យ មន នេះទំនងជា​ក្លាយមកពីពាក្យបាលី មនុ ហើយមានន័យថាប្រជាជាតិដែលមានមហិទ្ធិរិទ្ធិខ្លាំងពូកែ។ នៅក្នុង​សិលាចារឹកបុរាណ គេឃើញមានប្រើពាក្យថា ម៌េញ៍ ដែលអ្នកសិក្សាស្រាវជ្រាវសន្មតថាបានវិវត្ដ​បន្ដិចៗដូចនេះ៖ម៌េញ៍ > រមេញ៍ > មញ៍ > មន៍

សព្វថ្ងៃនេះ ជនជាតិមនជួនកាលសរសេរថា មញ៍ ជួនកាលសរសេរថា មន៍។ ចំពោះថា តៈលាញ់​វិញ មានទស្សនៈច្រើនបែបយ៉ាងដែលខិតខំពន្យល់ ។ នៅទីនេះយើងសូមលើកយកតែបីមកជំរាប​ដូចតទៅនេះ។

. ទស្សនៈដែលយល់ថា តៈលាញ់ក្លាយមកពី តយលយ (Toi loin) តយ មានន័យថា មិច្ឆាទិដ្ឋិជន ​អែ លយមានន័យថា ត្រូវវិនាសអន្ដរាយ។ តយលយ មានន័យថា ពួកមិច្ឆាទិដ្ឋិជនទាំងឡាយត្រូវវិ​នាសអន្ដរាយ។ទស្សនៈបែបនេះមានសំអាងលើរឿងព្រេងដែលនិទានថា ក្នុងអតីតកាលមាន​ព្រះមហាក្សត្រមួយអង្គមាននាមថា តិស សោយរាជ្យនៅនគរថាទង។ កាលនោះមានពួកមិច្ឆាទិដ្ឋិ​ជនវាមកញុះញង់ស្ដេចអង្គនេះអោយយល់ខុសជាត្រូវ ដោយបោះបង់ចោលនូវជំនឿ​ព្រះពុទ្ធសាសនា ព្រះពុទ្ធរូបទាំងឡាយ ត្រូវបញ្ជាអោយយកទៅបោះចោលក្នុងទឹកទន្លេ។ គ្រានោះ​មានកូនស្រីសេដ្ឋីម្នាក់ មានឈ្មោះហៅថា មិត្លថូ នាងនោះជាពុទ្ធសាសនិកយកចិត្ដទុកដាក់គោរព​បូជាព្រះពុទ្ធខ្លាំងណាស់ ហើយដោយមិនបានដឹងពីបញ្ជារបស់ស្ដេចទមិឡនោះ តិសៈ ក៏បានស្រង់​យកព្រះពុទ្ធបដិមាករ ខ្លះដែលគេទំលាក់ក្នុងទឹកទន្លេ យកទៅតំកល់ទុកក្នុងផ្ទះនាង។ អាស្រ័យ​ដោយហេតុនោះ នាងក៏ត្រូវកាត់ទោសប្រហារជីវិតដោយដុតនឹងភ្លើង និងដោយអោយដំរីជាន់ ​ប៉ុន្ដែទោះបីពេជ្ឃឃាតខិតខំប្រើគ្រប់មធ្យោបាយយ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏ពុំអាចសំលាប់នាងបាន។ ​ដោយងឿងឆ្ងល់ខ្លាំង ស្ដេចក៏សួរទៅនាងថា តើនាងចេះមុខវិជ្ជាគាថាអ្វីទេ? នាងឆ្លើយថា នាងពុំ​មានសិល្បសាស្រ្ដអ្វីក្រៅពីជំនឿដ៏មុតមាំលើព្រះពុទ្ធឡើយ។ ស្ដេច តិសៈ យល់កំហុសរបស់ខ្លួន ក៏​វិលទៅរកព្រះពុទ្ធសាសនាជាថ្មីឡើងវិញ។ បន្ទាប់មកក៏បញ្ជាអោយចាប់ពួកមិច្ឆាទិដ្ឋិជនទាំងឡាយ ​ព្រមជាមួយនឹងញាតិសន្ដានទាំងអស់យកទៅកប់ត្រឹមក សំលាប់ដោយភ្ជួរពីលើ។ ខ្លះទៀតដែល​មិនចង់ស្លាប់ដោយវិធីនោះ ក៏រត់ទៅលោតទឹកធ្វើអត្ដឃាតទៅ ដូច្នេះពួកមិច្ឆាទិដ្ឋិជនទាំង
ឡាយត្រូវស្លាប់វិនាសអស់រលីងពីនគរ។ ក្នុងភាសាមន «ពួកមិច្ឆាទិដ្ឋិជនទាំងឡាយត្រូវិនាសអន្ដរា​យ» គេនិយាយថា តយឡយ ទើបមានជនខ្លះយល់ស្មានថា យូរៗទៅពាក្យនេះក៏ប្រែក្លាយទៅជា ​តៈលាញ់ ដែលជនជាតិភូមាប្រើសំគាស់ជាតិមននេះអែង។

. ទស្សនៈដែលយល់ឃើញថា តៈលាញ់ ក្លាយមកពីពាក្យភូមាពីរម៉ាត់ តាន និងលាញ (Tan ​lgaing)។ នេះគឺជាទស្សនៈរបស់អ្នកប្រាជ្ញភូមាម្នាក់ឈ្មោះ អ៊ូឆាន់ម្យៈ (U Chan Mya) សាស្រ្ដាចារ្យ​អក្សរសាស្រ្ដនៅសកលវិទ្យាល័យម៉ាន់ តៈលេ (Mandalay)។ លោកនេះយល់ថា តាន មានន័យថា ​ទឹក អែ លាញ មាន័យថា ចំរើនលូតលាស់ខ្លាំង រឺ កន្លែងដែលមានទឹកជោរជន់ ។ ចំនេរតមកពាក្យ ​តាន ក្លាយជាពាក្យ តៈ ហើយ លាយក្លាយជាហ្លាញ (Hliang)។ នៅទីនេះពាក្យ តៈ គ្មានន័យ​សេចក្ដីអ្វីអោយពិតប្រាកដទេ។ ហ្លាញ វិញមានន័យថា រលក រឺរលកធំៗ។ ចំពោះអ្នកប្រាជ្ញរូបនេះ ​ប្រទេសមនដែលស្ថិតនៅក្នុង ប្រទេសភូមាខាងត្បូងសព្វថ្ងៃ ជាតំបន់ស្ថិតនៅតាមឆ្នេរសមុទ្រ ​ហើយដែលតែងតែមានភ្លៀងធ្លាក់ជោគជាំផង នោះសមជាមានឈ្មោះហៅថា តានលាញ
ណាស់ ហើយយូរៗទៅក៏គេប្រើពាក្យនេះសំរាប់សំគាល់ជនជាតិដែលរស់នៅទីនោះតែម្ដង គឺ​ជនជាតិមនហ្នឹងអែង។ ទស្សនៈបែបនេះយើងឃើញថាមានលក្ខណៈសមហេតុផលច្រើន គួរយក​ទៅពិចារណា ក៏ប៉ុន្ដែគេពុំឃើញប្រើពាក្យនោះ ក្នុងសិលាចារឹក សំរាប់សំគាល់ជនជាតិមនសោះ​ឡើយ។

. ទស្សនៈទី៣ ដែលចាត់ទុកថា តៈលាញ់ ក្លាយមកពីពាក្យ តេលិង្គណ ដែលជាតំបន់មួយ​ស្ថិតនៅលើឆ្នេរសមុទ្រខាងកើតនៃប្រទេសអិន្ឌា។ តាមទស្សនៈនេះគេយល់ថា ជនជាតិអិន្ឌាកាលពី​ដើមបានមកធ្វើជំនួញនៅប្រទេសមន ហើយបានរៀបការជមួយនឹងស្រីមន តែលុះដល់ត្រលប់ទៅ​ស្រុកកំនើតវិញ ពុំបាននាំប្រពន្ធកូនទៅជាមួយផងទេ។ ចំពោះពួកមនជាកូនទាំងនោះហើយដែល​គេអោយឈ្មោះហៅថា តៈលាញ់ គឺមានន័យថា គ្មានបា រឺកូនអិតបា ក៏ប៉ុន្ដែចំនេរតមកពាក្យ តៈ​លាញ់ នេះក៏បានប្រើជាទូទៅសំរាប់ជនជាតិមនទាំងមូល។ ជាការពិតណាស់ថាក្នុងបុរាណកាល ​ជនជាតិអិន្ឌា និងមនមានការប្រាស្រ័យទាក់ទងនឹងគ្នាជាច្រើន។ ជាភស្ដុតាង គឺជនជាតិមនបាន​ទទួលអិទ្ធិពល វប្បធម៌ពីជនជាតិអិន្ឌាច្រើន មានតួអក្សរពុទ្ធសាសនាថេរវាទជាដើម។ ក្នុងទំនាក់ទំ
នងរវាងជនជាតិទាំងពីរនេះ ទំនងជាមានពួកអិន្ឌាមកពីតំបន់តេលិង្គណមែនហើយ។ លោកសឺ​ដេស Coedèsក៏មានយោបល់ដូចនេះដែរ L’appellation de Talaing, appliquée aux Môns par ley ​Birmans, sembleindiquer qu’à une certaine époque le Telingana ou région de Madras fut ​enrelations partière-maent actives avec le pays môn តែការដែលយកពាក្យថា តៈលាញ់ ប្រើ​សំរាប់សំគាល់ជនជាតិមនទាំងអស់ហាក់ដូចជាពុំសមរម្យ ។ តាមយោបល់របស់ជនជាតិមនផ្ទាល់​ថា ពាក្យ តៈលាញ់ ដែលមានន័យថា កូនអិតបា ជារឿងប្រឌិតឡើងដើម្បីបង្ខូចកេរឈ្មោះរបស់​ជាតិគេប៉ុណ្ណោះ។ តាមការពិតពាក្យ តៈលាញ់ មានន័យថាបាត់បង់អូវពុក រឺ អូវពុកត្រូវបាត់បង់ ​ហើយបានក្លាយមកពីពាក្យ អិត លញរៈ (I’ta loin ra) ពាក្យថា អិតៈ រឺតៈនេះមានន័យថា អូវពុក ​អែពាក្យ លញរៈ មានន័យថា បាត់បង់ រឺវិនាស តែនៅទីនេះពាក្យថា អិតៈ ពុំមែនសំ
គាល់ត្រឹមតែអូវពុកជាមនុស្សម្នាក់រឺច្រើននាក់ប៉ុណ្ណោះទេ តែសំគាល់នូវទឹកដីទាំងមូល ជាគេដំនែ​លពីដូនតារបស់ជនជាតិមនតែម្ដង។ សូមជ្រាបថា ក្នុងគ្រាដែលជនជាតិភូមា វាយលុកចូលក្នុងរដ្ឋ​មន ជនជាតិនេះរត់គេចពីភូមិស្រុកបន្ដើរស្រែកបន្ដើរថា អិតៈ លញរៈ! បានសេចក្ដីថា ទឹកដីអូវពុក​យើងត្រូវវិនាសអន្ដរាយអស់ហើយ តែពាក្យខាងដើមគឺ អិ និង ពាក្យខាងចុង លឺមិនសូវច្បាស់ ​នៅសល់តែពាក្យ តៈលញ ដែលក្លាយទៅជា តៈលាញ់ តាមសំដីរបស់ជនជាតិភូមាតែម្ដងទៅ។ តើ​ជនជាតិដែលមានឈ្មោះថាមននេះ មានគ្នាប៉ុន្មាននាក់ ហើយរស់នៅទីណាខ្លះ? និងជាពិសេសតើ​ជនជាតិនេះមានប្រវត្ដិពីខាងដើមរៀងដូចម្ដេចខ្លះដែរ?បើតាមពត៌មានដែលយើងបានទទួល ​ឃើញថាមនមានចំនួនសរុបប្រហែល ៧លាននាក់។ ក្នុងប្រទេសភូមា ទីកន្លែងដែលជនជាតិនេះ​រស់នៅច្រើនកុះករបំផុត គឺតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រ តេណាស្សេរីម (Tenasserim) និងបេគូ
​(Pegu)
។ ប៉ុន្ដែនៅរដ្ឋធានីយ៉ាងកូង (Rangoon) និងក្នុងភូមិឆ្ងាយដាច់ស្រយាល ស្ថិតនៅខាងលិច ក៏​មានជនជាតិមនរស់នៅខ្លះដែរ។ ជនជាតិមនក្នុងប្រទេសថៃមានចំនួនតិចជាងប្រទេសភូមា ហើយ​ច្រើននៅជិតៗក្រុងបឹងកក់ នៅជុំវិញកាន់បុរី (ពួកនេះជាកូនចៅរបស់ជនភៀសខ្លួននៅ ស..ទី១៨-​១៩) នៅលព្វបុរី នៅអុថៃថានីនិងនៅជិតនគររាជ។ប្រពៃនីប្រវត្ដិសាស្រ្ដមនបានដំនាលថា ជនជាតិ​មនមានកំនើតនៅត្រង់ថាទង (សុធម្មវតី) នៅប្រមាណ ៦០០ឆ្នាំមុន គ..ម៉្លេះ។ តែចំលែកត្រង់​សព្វថ្ងៃហាក់ដូចជាគ្មានសល់អ្វីជាដុំកំភួន ល្មមអោយចាត់ទុកទីនោះ ថាជារាជធានីចាស់ រឺមួយ​បុរាណវត្ថុដែលនៅសល់ ត្រូវកប់បាត់ទៅក្នុងដីអស់ទៅហើយ? បើយើងពឹងផ្អែកទៅលើអែក
សារចិន ឃើញថាជនជាតិមនបានបង្កើត រដ្ឋទ្វារវតី នៅស.វទី៧ ដែលមានទីតាំងនៅត្រង់​វាលទំនាបខាងក្រោមនៃទន្លេមេណាម ក្នុងប្រទេសថៃសព្វថ្ងៃ។ ប៉ុន្ដែបើតាមប៉ាន់ស្មានមើលទៅរដ្ឋ​នេះប្រហែលកកើតឡើងនូវមុនស..ទី៧ ព្រោះនៅត្រង់ព្រះបឋមពងទឹក ដែលស្ថិតនៅក្នុងរដ្ឋទ្វារ​វតីគេបានរកឃើញវត្ថុជាច្រើន ដែលមានកាលកំនត់ មុនពាក់កន្ដាល ស..ទី៦។ ចិនប្រហែល​មិនបានស្គាល់រដ្ឋនេះមុន ស..ទី៧ ព្រោះវានៅមិនចំផ្លូវជំនួញ។នៅក្រោយកាលកំនត់នេះបន្ដិច ​ក្រោមកិច្ចដឹកនាំរបស់ព្រះនាងឆាម្មទេវី ជនជាតិមនបានកសាងរដ្ឋមួយទៀតគឺរដ្ឋហវិបុញ្ជ័យ​នៅត្រង់វាលទំនាបខាងលើនៃទន្លេមេណាម។ ព្រភពចិនបានអោយដឹងថែមទៀតថា រដ្ឋថ្មីមួយ
ត្រូវបានស្ថាបនាឡើងមួយទៀត គឺរាជានាចក្រហង្សវតីនៅឆ្នាំ ៨២៥ ដោយបងប្អូនភ្លោះពីរនាក់​ឈ្មោះ សមលនិងវិមល ហើយរដ្ឋនេះ ស្ថិតនៅខាងត្បូងប្រទេសភូមា នៅចន្លោះទន្លេ អិរវតី និង​សាល់វិន។គេបានដឹងថា នៅឆ្នាំ ១០៥៧ ស្ដេចអនោរថដែលបានបង្កើតរដ្ឋភូមាដំបូងគឺ រដ្ឋបូកាន ​បានលើកទ័ពទៅវាយមននៅថាទង ហើយថែមទាំងបានចាប់យកជាឈ្លើយអស់ជាច្រើទៅជាមួយ​ផង ។ គួកត់សំគាល់ថា ក្នុងចំនោមឈ្លើយទាំងនោះ មានអ្នកប្រាជ្ញបណ្ឌិតកវីជាច្រើនដែលបាន​ផ្សាយអរិយធម៌របស់ខ្លួនដល់ពួកអ្នកឈ្នះ មានតួអក្សរ និងលទ្ធិពុទ្ធាសាសនាថេរវាទជាដើម។ មក​ដល់ស..ទី១៦ គឺក្នុងឆ្នាំ ១៥៤០ មេទ័ពភូមាម្នាក់មកពីតងអ៊ូ(Taungo) បានបង្កើតរាជវង្សថ្មី​មួយទៀត ហើយលើទ័ពទៅវាយក្រុងបេគួយធ្វើជារាជធានីរបស់ខ្លួនរហូតទៅដែលបន្ដាលអោយ​ជនជាតិមនបាត់បង់អែករាជ្យ អធិបតេយ្យរបស់ខ្លួន ហើយចាប់ពីពេលនោះមក ក៏អស់មាន
ឋានៈជារដ្ឋរស់នៅបែកខ្ញែកគ្នា ហើយចំនួនប្រជារាស្រ្ដក៏កាន់តែរលោះទៅៗ រហូតដល់សព្វថ្ងៃ ​ដោយហេតុតែមានការបង្ក្រាបដោយសំលាប់រង្គាល បន្ទាប់ពីមានការបេះបោះទាមទារសេរីភាពពីរ​លើក គឺក្នុងរជ្ជកាលស្ដេចបាយិណោងម្ដង ១៥៥១-១៥៨១ និងដោយមេទ័ពអាលោងផាយ៉ាម្ដង​ក្នុងឆ្នាំ ១៧៥៧ ហើយប្រហែលជាដោយហេតុនេះហើយ បានជាជនជាតិភូមា និយមហៅមនថា​តៈលាញ់ ( តៈលើង ខ្មែរថា ថ្លើង ក្នុងពាក្យថ្លើងបះ គឺអ្នកចូលចិត្ដបះបោរ។

អត្ថបទស្រង់ពីប្រវត្ដិសាស្រ្ដខ្មែរ
ត្រឹង ងា សាស្រ្ដាចារ្យបរិញ្ញាផ្នែកវប្បធម៌ និងអរិយធម៌អាស៊ី

៣ – អំពីបុព្វប្រវត្ដិសាស្រ្ដខ្មែរ


អត្ថបទស្រង់ពីប្រវត្ដិសាស្រ្ដខ្មែរ
ត្រឹង ងា សាស្រ្ដាចារ្យបរិញ្ញាផ្នែកវប្បធម៌ និងអរិយធម៌អាស៊ី

៣ – អំពីបុព្វប្រវត្ដិសាស្រ្ដខ្មែរ

I. ប្រវត្ដិទឹកដីខ្មែរ
ការសិក្សាបុព្វប្រវត្ដិសាស្រ្ដខ្មែរ តំរូវអោយយើងដឹងពីអាយុកាលនៃទឹកដីខ្មែរផងដែរ ដែលមានប្រវត្ដិជាប់ទាក់ទង
នឹងអាស៊ីអាគ្នេយ៍ទាំងមូល។ យ៉ាងណាមិញគេបានដឹងថា នៅដើម និងនៅចុងស័ក (ère)ទី១ ភូមិភាគអាស៊ីអា
គ្នេយ៍ បានពើបប្រទះនឹងពើងផ្នត់កាលេដូន្យាង (Plissement calédonien) និងពើងផ្នត់អែរស៊ីន្យាង(Plissement
hercynien) ដែលបន្ដាលអោយផុះផុលកើតបានជាជួរភ្នំ និងខ្ពង់រាបនានា នៅពាសពេញប្រទេសខ្មែរសព្វថ្ងៃ។
បន្ទាប់មកដីដែលដុះ ផុសឡើងនេះក៏ត្រូវទឹកសមុទ្រ ទន្រ្ទានបន្ដាលអោយលិចលង់អស់ រហូតដល់ដំនាច់ស័កទី៣
។ នៅដើមស័កទី៤មានការបំផុសដីម្ដងទៀតចាប់ពីភូមិភាគហេមពាន្ដ ចុះរហូតដល់ភូមិភាគអាស៊ីអាគ្នេយ៍ទាំង
មូល។ ដីខ្មែរត្រង់ភាគខ្លះក៏ដុះឡើងកំពស់ពី៧០០ ទៅ ៨៨០ ម៉ែត្រ។ ក្នុងអំលុងស័កទី៤ នេះ គេសង្កេតឃើញលំ
នាច និងជំនោរទឹកសមុទ្រឆ្លាស់គ្នាច្រើនលើកច្រើនសា ជាហេតុបន្ដាលអោយដីដែលផុសឡើងហើយត្រូវលិចបាត់
ទៅក្នុងទឹកសមុទ្រវិញ រួចផុសឡើងសាជាថ្មីម្ដងទៀត ។ នៅចន្លោះពី៦០០០០០ ដល់ ១៥០០០ ឆ្នាំមុន គ.ស. ទឹក
សមុទ្របាននាចថយទៅពី១៣០ ដល់ ១៨០ម៉ែត្រ (បើប្រៀបធៀបនឹងកំពស់ទឹកសមុទ្រសព្វថ្ងៃ)។ ភូគព្ភវិទូខ្លះបាន
ពន្យល់ថា ដោយអាស្រ័យហេតុខាងលើនេះហើយ បានជាកាលណោះភូមិភាគអិន្ឌូចិន និងប្រជុំកោះអាំងសុយ
ឡាំង (Insulinde) ស្ថិតជាប់គ្នារហូតគ្មានសមុទ្រខណ្ឌ ដូចយើងឃើញសព្វថ្ងៃនេះទេ។ នៅប្រមាណ១៥០០០ឆ្នាំ
មុន គ.ស. ទឹកសមុទ្របានចោរឡើងកំពស់ ១៥ម ដែលជាហេតុនាំអោយទឹកដីខ្មែរក្រោមព្រមទាំងវាលទំនាបប្រ
ទេសខ្មែរបច្ចុប្បន្នខ្លះលិចបាត់ទៅក្នុងទឹកវិញ។ នៅ ស.វ.ទី៣ មុន គ.ស. ទឹកសមុទ្របាននាចម្ដងៗទៅវិញ។ អែ
ទន្លេមេគង្គក៏បាននាំដីល្បាប់មកចាក់បង្កើតជាដីសន្ដរចុះទៅទិសខាងត្បូង ដេញតាមសំរកទឹកសមុទ្រម្ដងៗដែរ(8)
៨ = បែបរៀនសង្គមសិក្សា វិជ្ជាប្រវត្ដិសាស្រ្ដថ្នាក់មធ្យមសិក្សាឆ្នាំទី១ របស់ក្រុមវិជ្ជាការក្រសួងសិក្សាធិការ (ភាសា
ថៃ) បឹងកកព.ស. ២៥១២ គ.ស. ១៩៦៨
II. បុព្វប្រវត្ដិសាស្រ្ដខ្មែរ
តើទឹកដីខ្មែរដែលមានប្រវត្ដិដូចបានរៀបរាប់ខាងលើនេះ មានមនុស្សមករស់នៅចាប់តាំងពីពេលណាមក? ហើ
យការរស់នៅក្នុងសម័យដើមនោះមានលក្ខណៈដូចម្ដេចខ្លះ?។ ចំពោះបញ្ហានេះបុព្វប្រវត្ដិវិទូបានពោលថា បុព្វប្រ
វត្ដិសាស្រ្ដខ្មែរមិនទាន់មានលក្ខណៈច្បាស់លាស់ ព្រោះការស្រាវជ្រាវក្នុងវិស័យនេះមិនទាន់បានធ្វើអោយដិតដល់
នៅឡើយ។ ចំពោះយុគថ្មបំបែក គេទើបតែរកឃើញដានខ្លះៗប៉ុណ្ណោះ។ នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៣ លោក E.Saurin
បានរកឃើញដុំថ្មចាំងនៅទន្លេមេគង្គ នៅចន្លោះខែត្រស្ទឹងត្រែង និងខែត្រក្រចេះ។ ក្រៅពីនេះនៅមានវត្ថុផ្សេងៗ
ទៀតធ្វើពីថ្មចាំង ត្រូវគេបានរកឃើញនៅតំបន់អង្គរដែរ។ ស្ថានីយអែទៀតៗ ដែលគេបានរកឃើញរហូតដល់សព្វ
ថ្ងៃមានចំនួន៦ ហើយសុទ្ធតែស្ថានីយទាក់ទងនឹងយុគថ្មរំលីងលាយលោហធាតុ។

ក.១. ស្ថានីយសំរោងសែន អន្លង់ផ្ដៅ ម្លូព្រៃ
សំរោងសែនជាស្ថានីយមួយស្ថិតនៅខែត្រកំពង់ឆ្នាំង ខាងជើងបឹងទន្លេសាប។ ស្ថានីយនេះជាដីទួលមានកំពស់
៥ម. ហើយមានផ្ទៃប្រមាណ ៦០០០ ម៉ែត្រក្រលាប៉ុណ្ណោះ ។ លោក Roques បានរកឃើញស្ថានីយនេះនៅឆ្នាំ
១៨៧៩។ ក្រោយមកលោក Moura ១៨៨២ លោក Aymonier 1901 លោក Mansuy 1902 និង 1923 បានទៅធ្វើ
ការរុករកនៅទីនោះទៀត។ ការរកឃើញស្ថានីយនេះនៅឆ្នាំ ១៨៧៦ ជាជំហានដំបូងក្នុងការស្រាវជ្រាវផ្នែកប្រ
វត្ដិសាស្រ្ដនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍។
អន្លង់ផ្ដៅជាស្ថានីយមួយស្ថិតនៅចំងាយ ៣០គ.ម.ត្រង់ទិសអាគ្នេយ៍ពីសំរោងសែន ហើយមានប្រដាប់ប្រដាដូច
នៅស្ថានីយខាងលើនេះដែរ ។ លោក Mansuy បានរកឃើញស្ថានីយនៅឆ្នាំ ១៩០២ ហើយបានដាក់ឈ្មោះ
ហៅថា Longprao ទៀតផង។ ម្លូព្រៃស្ថិតនៅខាងជើងខេត្ដព្រះវិហារ ហើយត្រូវបានរកឃើញដោយលោក
P.lévy នៅឆ្នាំ ១៩៤៣។ ស្ថានីយនេះថ្មីជាងស្ថានីយពីរខាងលើ ព្រោះមានប្រដាប់ប្រដាធ្វើពីលោហធាតុច្រើន
។ វត្ថុដែលគេបានរកឃើញនៅស្ថានីយទាំង៣នេះមាន ៖

ពីថ្មរំលីង : ពូថៅដែលមានពន្លួញ ពន្លាក ញញួរ ត្មោងដំសំ
បកឈើ យកសរសៃ ទ្រនាប់ កាំបិទ កន្ដៀវ ថ្មសំលៀង ពុម្ព
ចាក់កន្ដៀវ កងដៃ ក្បាលត្រល់ អង្រែ ផ្លែសន្ទូច
អំពីឆ្អឹងសត្វ : ចុងព្រួញ កាំបិត ផ្លែសន្ទូច កន្ដៀវ គ្រឿងអលង្ការ
ពីសំបកខ្យង : អង្កាំ ទំហូ
ពីដីអិដ្ឋ : ទំហូ អង្កាំ ក្អម ឆ្នាំង ចានទាប ចានក្រលូម ចានផើង
ពីលង្ហិន : ចុងព្រួញ កន្ដៀវ ពូថៅ ដួង ផ្លែសន្ទូច
ពីដែក : មានតែពន្លាក១គត់ នៅស្ថានីយម្លូព្រៃ។
ឆ្អឹងមនុស្ស : ឆ្អឹងស្មង ឆ្អឹងភ្លៅ ឆ្អឹងដើមដៃ លលាដ៍ក្បាល១
សំនង់ផ្ទះបាយ : ធ្យូង។
ក្នុងចំនោមរបស់ទាំងឡាយដែលបានរៀបរាប់ខាងពីលើ
យើងបានសង្កេតឃើញថា វត្ថុធ្វើពីថ្មរំលីងបាននៅលាយលំ
ជាមួយនឹងវត្ថុធ្វើពីលោហធាតុ ។ ដូច្នោះយើងអាចសន្និដ្ឋាន
បានថា នៅប្រទេសខ្មែរយើងពុំមានព្រំដែនអោយបានច្បាស់

ពូថៅថ្មរំលីងមានពន្លួញ

ផ្លែសន្ទូចធ្វើពីលង្ហិន


ចានជើងធ្វើពីអិដ្ឋ

លាស់រវាងយុគថ្ម និងយុគលោហធាតុទេ ។ អែរបស់
ដែលធ្វើពីដែក មានតែមួយគត់គឺ ពន្លាកនៅម្លូព្រៃ ត្រង់
នេះសអោយឃើញថា មនុស្ស បុព្វប្រវត្ដិសាស្រ្ដប្រហែ
ល ជាមិនទាន់ចេះស្លដែកនៅឡើយទេ។ ហើយបាន
រៀនបច្ចេកទេសនេះពីពួកអិន្ឌា ព្រោះគេបានសង្កេត
ឃើញថាពួកកួយដែលចេះស្លដែក នៅក្នុងខេត្ដកំពង់ធំ
នៅប្រើប្រាស់ស្នប់ ដែលគេឃើញមានប្រើប្រាស់ក្នុង
រដ្ឋអុរិស្សរបស់អិន្ឌានៅឡើយ។ ម្យ៉ាទៀត ពិធីសែន
ព្រេន ដែលពួកកួយបានប្រារព្ធធ្វើ មុនពេលស្លដែកម្ដង
ៗ ក៏ជាពិធីខាងសាសនាព្រាហ្មណ៍ដែរ។
គួរបញ្ជាក់ថា នៅឆ្នាំ ១៩០១ គេបានរកឃើញនៅកោះសំរោងសែន នូវលលាដ៍ក្បាលមួយ ដែលពុកផុយច្រើនណា
ស់ទៅហើយ ដោយសារតែទឹកជំនន់នៅទីនោះ។ ក្រោយពីបានសិក្សាពួកបុព្វេប្រវត្ដិវិទូបានចាត់ទុកថាឆ្អឹងលលាដ៍
នេះស្ថិតនៅចន្លោះពួកក្បាលកន្ដាល (mésocéphalie) គឺពួកក្បាលមូល (Sons- braachycéphalie)។ បើដូច្នេះ
យើងឃើញថា ចំនាត់ខាងលើនេះមានលក្ខណៈស្រប នឹងលទ្ធផលរបស់លោក J.Deriker ដែលលោកបានរក
ឃើញថា ជនជាតិខ្មែរបច្ចុប្បន្ននេះ ជាពូជដែលមានក្បាលមូល (Sous- brachycéphalie) ដោយមានសន្ទស្សន៍
លលាដ៍ ៨៣,៦។ ការប្រៀបធៀបនេះបានអនុញ្ញាតអោយយើងសន្និដ្ឋានបានថា មនុស្សដែលរស់នៅសម័យសំ
រោងសែនគឺ ពិតជាបុព្វបុរស របស់ជនជាតិខ្មែរសព្វថ្ងៃ ហើយលោកមិនទាន់បានទទួលអិទ្ធិពលអិន្ឌានៅឡើយក្នុង
វិស័យបូជាសព។ ដោយសំអាងទៅលើកំពស់ដីល្បាប់ ៥ម ដែលគ្របពីលើស្ថានសំរោងសែន អ្នកបច្ចេកទេសបាន
សន្និដ្ឋានថា ស្ថានីនេះមានអាយុប្រហែល ១០០ រឺ ២០០ ឆ្នាំមុន គ.ស.។
ក.២. ស្ថានីយព្រែកឆ្លូង
នេះជាស្ថានីយថ្មរំលីងមួយទៀត ដែលលោក B.Groslier បានរកឃើញនៅព្រែកឆ្លូង សុ្រកមេមត់ ខេត្ដកំពង់ចាម
នៅឆ្នាំ ១៩៦២ (១០) ជាយូរមកហើយ លោក Groslier បានសិក្សាពីលើយន្ដហោះ នូវស្នាដៃធ្វើពីដីមានរាងមូល
ដែលនៅរាយប៉ាយ ចាប់តាំងពីឡាបានសៀកដល់ឡុកនិញ (LocNinh) ក្នុងប្រទេសវៀតណាមខាងត្បូងដោយ
ឆ្លងកាត់តាមមេមត់ បានសេចក្ដីថាស្នាដៃទាំងនោះស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ដីក្រហមនៃចំការកៅស៊ូធំៗ។
10=Henri Russier, Histoire sommaire du royaume du Cambodge des origines à nos jours (broch-
ure ronéotypé 1929?

មានសញ្ញាសម្មតិកម្មជាច្រើនបានស្របគ្នា ជាហេតុនាំអោយលោក Groslier ជឿថា ទីកន្លែងទាំងនោះ ជាទីលំ
នៅរបស់ជនជាតិខ្មែរដើម។ ដូច្នេះដើម្បីធ្វើការបញ្ជាក់ពីគំនិតនេះនៅឆ្នាំ ១៩៦២ លោក Groslier បានជ្រើសរើស
យកទីកន្លែងមួយនៅព្រែកឆ្លូងដើម្បីធ្វើកំនាយ ព្រោះកន្លែងនោះស្ថិតនៅចំកន្ដាលប្រព័ន្ធទាំងមូល។ ក្នុងការរុករក
នេះ លោក Grolier បានរកឃើញរបស់ធ្វើពីថ្ម និងគ្រឿងចានឆ្នាំងមួយចំនួនធំ។ វត្ថុទាំងនោះបានបង្ហាញអោយ
ឃើញថា នៅត្រង់កន្លែងដែលជាជំរំការពារយ៉ាងមាំមួននោះ មានមនុស្សរស់នៅដោយការរៀបចំយ៉ាងហ្មត់ចត់
ហើយ។ ជំរំដែលលោក Groslier បានសិក្សា មានកំពែងរាងមូលព័ទ្ធជុំវិញ (វិជ្ឈមាត្រ ជាង២០០ម.) ហើយមាន
ផ្លូវចូលពីរ ។ អាយុនៃជំរំមានប្រហែលពី១៥០០ ដល់ ៥០០(?) ឆ្នាំមុនគ.ស។ ប្រដាប់ប្រដាដែលធ្វើពីថ្មរំលីងមាន
រាងប្លែកៗ ខ្លះមានរាងជាពង ខ្លះរាងជាចតុមុម យកលំនាំតាមរបស់ដែលធ្វើពីលង្ហិនដំបូង។ គ្រឿងចានឆ្នាំងមាន
រាងច្រើនបែបយ៉ាងហើយ មានក្បាច់រចនាល្អវិចិត្រ ប៉ុន្ដែក្រោយមកបែរជាមានសភាពគ្រោតគ្រាតគ្មានលំអអ្វី
សោះ។ វត្ថុទាំងអស់នេះគេចាត់ទុកថាជាស្នាដៃរបស់ជនជាតិខ្មែរដើម មុនពេលដែលជនជាតិនេះចុះមករស់នៅ
ត្រង់វាលទំនាបនៃទន្លេមេគង្គ និងមុនពេលដែលបានទទួលអរិយធម៌អិន្ឌា។

ក.៣ ស្ថានីយល្អាងស្ពាន
ពីឆ្នាំ ១៩៦៦ ដល់ឆ្នាំ១៩៦៩ លោកនិងលោកស្រី Mourer សាស្រ្ដាចារ្យនៅមហាវិទ្យាល័យបុរាណវត្ថុវិទ្យា ដោយ
មាននិស្សិតនៃមហាវិទ្យាល័យនេះចូលរួមផង បានធ្វើកំនាយនៅរូងភ្នំល្អាងស្ពាននៃភ្នំទាកទ្រាំង មានចំងាយប្រ
មាណ ៥គ.ម. ពីអន្ដើកហែបខែត្របាត់ដំបង(11) ។ វត្ថុដែលគេបានរកឃើញមានចំនួនប្រមាណ ២០០០ ហើយ
មានជាអាទិ គ្រឿងប្រដាប់ធ្វើពីថ្មសំនង់ផ្ទះបាយ សាកសពសត្វល្អិត បំនែកគ្រឿងចានឆ្នាំង ឆ្អឹងសត្វ(Rhinoceros
Sondaicusm Desm) និងឆ្អឹងមនុស្ស (ឆ្អឹងដើមដៃ និងឆ្អឹងដងកាំបិត)។ វត្ថុទាំងនេះត្រូវបានគេផ្ញើទៅប្រទេសបា
រាំង ដើម្បីធ្វើការសិក្សា។ ដុំធ្យូងជាច្រើនដែលគេរកឃើញក្នុងស្រទាប់លើ អនុញ្ញាតអោយគេចុះកាលកំនត់ដោយ
វិធីវិទ្យុសកម្ម (G 14) ៖

  • ស្រទាប់ទី១ = 1200 BP (750 ក្រោយ គ.ស)
  • ស្រទាប់ទី៣ = 4200 BP (2050 មុន គ.ស)
  • ស្រទាប់ទី៤ = 6250 (4290 មុន គ.ស.)

11 = Adhémard Leclère, le Sdach Kân, Imprimerie coloniale, Saigon,1911

ក. ៤ ស្ថានីយក្បាលរមាស
នៅចន្លោះឆ្នាំ ១៩៦៦ និងឆ្នាំ ១៩៦៩ លោក Carbonnel និង Dalibrias បានធ្វើការរុករកក្នុងរូងភ្នំដែលជាលំនៅ
របស់មនុស្សបុព្វប្រវត្ដិសាស្រ្ដនៅភ្នំក្បាលរមាសក្នុងខែត្រកំពត។ នៅទីនោះ លោកទាំងពីរបានរកឃើញនូវគ្រឿង
ចានឆ្នាំងដែលមានអាយុ ៣៤២០ឆ្នាំមុន គ.ស (11)។
11 = Adhémard leclère, ke Sdach Kân, Imprimerie coloniale, Saigon 1911

ខ. ជីវភាពក្នុងសម័យបុព្វប្រវត្ដិសាស្រ្ដ
ខ. ១. ពូជមនុស្ស
ការសិក្សាឆ្អឹងលលាដ៍ដែលលោក Aymonier បានរកឃើញនៅសំរោងសែននៅឆ្នាំ ១៩០១ បានង្ហាញអោយ
យើងឃើញថា មនុស្សដែលរស់នៅ នៅសម័យសំរោងសែនគឺ ពិតជាបុព្វបុរសរបស់ជនជាតិខ្មែរសព្វថ្ងៃ។ អែការ
សិក្សាពីបំនែកឆ្អឹងផ្សេងៗ អោយយើងដឹងថាមនុស្សនៅម័យនោះ ជាមនុស្សមានមាឌមធ្យម តែមាំហើយមាន
ចិញ្ចើមលយទៀតផង។

ខ. ២. ភូមិស្រុករបស់ប្រើប្រាស់
នៅយុគថ្មរំលីង មនុស្សចូលចិត្ដរស់នៅក្នុងរូងភ្នំ (ភ្នំក្បាលរមាស ភ្នំទាកទ្រាំង) រឺលើខ្ពង់រាប (មនុស្សសម័យមេមត់)
ក្រោយមកទៀតទើបចេញមករស់នៅត្រង់វាលខាងជើងបឹងទន្លេសាប (សំរោងសែន អន្លង់ផ្ដៅ) រឺទៅខាងជើង
បន្ដិចទៀត (ម្លូព្រៃ)។ ខ្ទមពួកនេះធ្វើពីឈើ ហើយសង់ខ្ពស់ពីដី ដើម្បីជៀសវាងទឹកជំនន់ និងសត្វសាហាវ។ អែ
ឈើដែលគេយកទៅសង់ផ្ទះ គឺបានមកពីកាប់ដោយពូថៅថ្មធំៗ។ នៅក្នុងស្ថានីយជាច្រើន គេបានរកឃើញគំនរ
សំនល់ផ្ទះគឺបានមកពីកាប់ដោយពូថៅថ្មធំៗ។ នៅក្នុងស្ថានីយជាច្រើនគេបានរកឃើញគំនរសំនល់ផ្ទះបាយមាន
ជាអាទិសំបកខ្យងខ្ចៅ ឆ្អឹងសត្វ ឆ្អឹងត្រី អំបែងក្អមឆ្នាំង៘ អែប្រដាប់ប្រើប្រាស់វិញមានក្អម ចាន ឆ្នាំង ពូថៅថ្ម
ប្រដាប់សំរាប់ដំស្បែកសត្វ។

ខ. ៣. សកម្មភាពនៃអ្នកស្រុក
មនុស្សចេះធ្វើស្រែវស្សារួចហើយក្នុងតំបន់បឹងទន្លេសាប រហូតដល់ម្លូព្រៃថែមទៀត ព្រោះគេបានរកឃើញកន្ដៀវ
ជាច្រើន ខ្លះធ្វើពីឆ្អឹងសត្វ ខ្លះធ្វើពីលង្ហិន ។ សត្វដែលគេចិញ្ចឹមច្បាស់ជាមាន គោ និង ជ្រូកនេះហើយ។ ក្រៅពី
ស្រូវមនុស្សត្រូវការសាច់សត្វដែលគេបានមកដោយការបរបាញ់ ព្រោះគេបានរកឃើញចុងព្រួញ (១ធ្វើពីដែក
ច្រើនទៀតធ្វើពីឆ្អឹង) និងពីការនេសាទ្រត្រី (ផ្លែសន្ទូចធ្វើពីឆ្អឹង និងលង្ហិន)។ ត្រង់ដែលគេបានរកឃើញ បង្ហាញថា
មនុស្ស សម័យនោះចេះត្បាញទៅហើយ។ គេមិនបានដឹងច្បាស់ថា វត្ថុធាតុដើមដែលគេប្រើក្នុងមុខរបរនេះជា
អ្វីទេតែបើតាមប៉ាន់ស្មានមើលទៅគឺកប្បាសហ្នឹងអែង។

ខ. ៤. ជំនឿ ទំនៀមទំលាប់
គេមិនអាចស្គាល់ច្បាស់ពីជំនឿ និងទំនៀមទំលាប់របស់មនុស្សដើមទាំងនោះទេ ចំពោះវិធីរំលាយសព បើតាមគេ
ស្មានមើលទៅប្រហែលគេដាក់សពអោយអង្គុយចោងហោង ហើយគេបំពាក់គ្រឿងអលង្ការអោយ មានកងដៃ
និងខ្សែកជាដើម។

III អរិយធម៌ស្រ្ដូអាស៊ី
ការសិក្សាពីជីវភាពក្នុងសម័យបុព្វប្រវត្ដិខាងលើ បានបង្ហាញអោយឃើញថា ជីវភាពមានលក្ខណៈជា «អរិយធម៌
អូស្រ្ដូអាស៊ី»។ តើអ្វីទៅដែលហៅថា អរិយធម៌អូស្ដ្រូអាស៊ី ហើយអរិយធម៌នេះមានគោលសំខាន់អ្វីខ្លះ?

ក្នុងកាលដ៏យូរលង់ មុនការមកដល់នៃជនជាតិចិន និងជនជាតិអិន្ឌាអាស៊ីអាគ្នេយ៍បានស្គាស់នូវអរិយធម៌ពិសេស
មួយបែប។ តាមពិតអរិយធម៌នេះបានលាតសន្ធឹងលើអាស៊ីខាងត្បូងចាប់តាំងពីប្រទេសអិន្ឌារហូតដល់ Nuvell
Guinée ដោយរាប់បញ្ចូលទាំងប្រទេសចិនខាងត្បូងផង (ចាប់ផ្ដើមតាំងពីទន្លេយ៉ង់សេចុះក្រោម)។ ដោយហេតុ
តែអរិយធម៌ទាំងនោះមានលក្ខណដូចគ្នាច្រើន គេអោយឈ្មោះហៅថា អរិយធម៌អាស៊ីខាងត្បូង(អូស្រ្ដូអាស៊ី) រឺ
អរិយធម៌ខ្យល់រដូវ)(១២)។ យ៉ាងណាមិញលោក A M Hocart និងលោក P.Mus បានសង្កេតឃើញមានភាពដូច
គ្នាក្នុងជំនឿជាមូលដ្ឋាន និងក្នុងពិធីសំខាន់ៗក្នុងភូមិភាគអាស៊ីខ្យល់រដូវទាំងមូល។ គេមិនទាន់ដឹងច្បាស់ថាអរិយ
ធម៌នេះហូរចេញពីមជ្ឈមណ្ឌលណាឡើយទេ។ ចំពោះរឿងនេះមានសម្មតិកម្មពីរយ៉ាង(១៣):
13 = Lê Thanh Khôi,Histoire del l’Asie du Sud – est PUF. Que sais-je? Paris, 1959

– អ្នកខ្លះយល់ថាប្រហែលជាមានអំបូរមនុស្សមួយ រឺច្រើនដែលមានរិសគល់នៅអិន្ឌូចិន រឺនៅលើកោះ បានហូរ
ចូលទៅក្នុងប្រទេសអិន្ឌាមុនកាលមកដល់របស់ពួកអារ្យ។
– ខ្លះទៀតយល់ផ្ទុយទៅវិញថាពួកទ្រាវិឌ រឺពួកអារ្យដែលចូលលុកលុយប្រទេសអិន្ឌាតាមទិសពាយព្យ បានរុញច្រា
នអោយពួកអ្នកស្រុកដើមថយទៅខាងត្បូង រឺទៅខាងកើត ហើយបានធ្វើដំនើរទៅកាន់អិន្ឌូចិន និងប្រជុំកោះ
insoline។
ទោះជាមានប្រភពមកពីណាក៏ដោយ យើងអាចបញ្ជាក់នូវគោលសំខាន់ៗនៃអរិយធម៌អូស្រ្ដូអាស៊ីបានដូតទៅ៖

១. ក្នុងវិស័យសំភារៈ
– ចេះធ្វើស្រែវស្សា
– ចេះវិធីបញ្ចូលទឹកក្នុងស្រែ
– ចេះប្រើគោក្របី និងធ្វើប្រដាប់សំរាប់ធ្វើស្រែខ្លះ
– ចេះស្លលោហធាតុ
– ស្ទាត់ជំនាញខាងនាវាចរណ៍ៈ អរិយធម៌នេះត្រូវគេផ្សព្វផ្សាយរហូតដល់កោះ Madagascar ហើយអ្នកខ្លះ
ថា រហូតដល់ប្រជុំកោះជប៉ុនថែមទៀត ព្រោះទំនាក់ទំនងនេះ គេសំអាងទៅលើប្រដាប់ប្រដាសម័យបុព្វប្រវត្ដិ
សាស្រ្ដ លើភាសានិងរបាំប្រពៃនី។ គេយល់ថា ហេតុដែលនាំអោយអរិយធម៌នេះ ត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយទៅឆ្ងាយ
ដូច្នេះ ព្រោះតែមនុស្សជំនាន់នោះចេះទាញផលប្រយោជន៍ពីភាពឆ្លាស់គ្នានៃខ្យល់រដូវ។

២. ក្នុងវិស័យសង្គមកិច្ច
ក្នុងវិស័យនេះមានការទុកស្រីជាធំក្នុងគ្រួសារ និងសង្គម Matriareat និងការរាប់ញាតិតាមខ្សែស្រលាយខាង
ម្ដាយ filiation en lingne maternelle។
ចំពោះខ្មែរយើង គោលសំខាន់ខាងលើនេះ តែងបានបន្សល់នូវដាន ជាក់លាក់តាំងតែពីដើម រហូតមកដល់
សព្វថ្ងៃ។ យ៉ាងណាមិញរឿងព្រេងដែលទាក់ទង នឹងការបង្កើតបឋមវង្ស ហើយដែលអ្នកប្រវត្ដិសាស្រ្ដចិនបានកត់
ត្រាទុក ហ៊ុន ទៀន និងនាងលីវយី បានបង្ហាញថាអ្នកដឹកនាំសង្គមខ្មែរក្នុងសម័យដើមមានភេទជាស្រី។

អែសិលាចារឹកបានអោយពត៌មានថា នៅសម័យអង្គរ ស្រីមានអំនាចទុកដាក់ចែកចាយទ្រព្យសម្បត្ដិគ្រួសារ តាម
ចំនង់ចិត្ដរបស់ខ្លួន ដោយមិនបាច់សុំយោបល់ពីប្ដីទេ ចំនែកប្ដីវិញបើចង់ធ្វើអំនោយត្រូវទទួលការយល់ព្រមពីប្រពន្ធ
ជាមុន រឺបើពុំដូច្នោះទេ ទាល់តែបញ្ជាក់ថាទ្រព្យនេះជាទ្រព្យផ្ទាល់របស់ខ្លួនជាប្ដី អិតមានទាក់ទងនឹងប្រពន្ធទេ។
ម្យ៉ាងទៀត ការចែកកេរមត៌តក តែងធ្វើតាមខ្សែស្រលាយខាងស្រីជាដរាប ការផ្ទេរការងារជាព្រហ្មណ៍ មិនត្រូវ
ផ្ទេរពីអូវពុកទៅកូនទេ តែត្រូវផ្ទេរពីអូវពុកទៅកូនប្រុសរបស់ប្អូនស្រី រឺក៏ពីអូវពុកមាទៅកូនប្រុសរបស់កូនស្រីនៃប្អូន
ស្រីរបស់ខ្លួន។ របបចែកកេរមរត៌កដោយចាប់យកខ្សែស្រលាយខាងម្ដាយជាធំ matrilinéarité ត្រូវគេយកទៅអនុ
វត្ដក្នុងការផ្ទេររាជសម្បត្ដិទៀត : សិលាចារឹក ប្រែរូប (៩៦១) បានអោយដឹងថា ព្រះបាទរាជេន្រ្ទវរ័្មនទី២មានព្រះ
បិតាព្រះនាម មហេន្រ្ទវរ្ម័ន ដែលមានដើមកំនើតនៅ ភវបុរ ចេនលាដីគោក អែព្រះមាតាព្រះនាម មហេន្រ្ទទេវី
ជាបងបង្កើតរបស់ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១ ជាក្សត្រខាងសោមវង្ស ដោយហេតុនេះហើយ ទើបទ្រង់អាចទទួលរា
ជសម្បត្ដិ ពីព្រះបាទហសិវរ្ម័នទី៤? ជាក្សត្រសោមវង្សបាន(១១)។
១១ = មើលលេខយោងខាងលើ

គួរកត់សំគាល់ថា មានរឿងព្រេងខ្មែរជាច្រើនបាននិទានពីការប្រកួតប្រជែងរវាងស្រី និងប្រុសក្នុងវិស័យផ្សេងៗ
មានការជីកស្រះ ពូនភ្នំ សង់ប្រាសាទជាដើម ហើយទោះបីរឿងទាំងនោះបានបញ្ជាក់ថា ភេទស្រីមានជ័យជំនះ
លើប្រុសក៏ដោយ ក៏សព្វថ្ងៃនេះសង្គមខ្មែរបានវិវត្ដមកដល់ដំនាក់ការមួយដែលភេទស្រី ត្រូវបាត់បង់អុត្ដមភាពរប
ស់ខ្លួនទៅលើភេទប្រុសទៅហើយ។ ប៉ុន្ដែសង្គមនេះនៅរក្សាដានខ្លះល្មមអោយយើងជឿបាននូវអត្ថិភាពរបស់ទ
ស្សនៈទុកស្រីជាធំនៅឡើយ។ យ៉ាងណាមិញ របស់ រឺមនុស្សដែលមានរឺមានតួនាទីជាធំចំបងលើគេអែទៀតខ្មែរ
យើងនៅតែហៅថា មេ ដូចមេដៃ មេជើង មេដំបូល មេដែក មេទ័ព មេឃុំ មេស្រុក មេគយ មេការ៘ ក្នុងការ
ស្ដីដន្ដឹងគូស្រករ ត្រូវប្រុសចូលទៅនិយាយសុំសេចក្ដីព្រមពីខាងស្រី លុះដល់ពេលរៀបការ ខ្មែរយើងក៏និយមទៅធ្វើ
ផ្ទះខាងស្រីទៀត។ ហើយភស្ដុតាងដែលជាក់ស្ដែងជាងនេះទៅទៀត គឺពាក្យស្លោកខ្មែរមួយវគ្គដែលបានចែងថា
«សូវស្លាប់បាកុំអោយស្លាប់មេ សូវលិចទូកកន្ដាលទន្លេកំអោយភ្លើងឆេះផ្ទះ»។

ដោយអាងទៅលើគោលធំមួយនៃអរិយធម៌ខ្មែរ គឺការទុកស្រីជាធំក្នុងគ្រួសារ និងក្នុងសង្គមនេះហើយទើបយើ
ងយល់ថា ខ្មែរ ទំនងជាក្លាយមកពី ក + មេ ដូចមានការវិវត្ដន៍ដូចតទៅនេះ

ក + មេ > កមេ > ក្មេ > ក្មេរិ >ខ្មែរិ >ខ្មែរ

– ក្នុងភាសាខ្មែរិ ព្យញ្ជនៈ «ក» ជាបុព្វបទមួយសំរាប់ធ្វើន័យរបស់ពាក្យណាមួយអោយមានលក្ខណៈកាន់តែខ្លាំង
ក្លាឡើង។
អុទាហរណ៍ កកាយ (ញាប់ជាងធម្មតា) កកូរ (កូញាប់ជាងធម្មតា) កខឹក (សើច លឺកខឹកៗ ញាប់ជាងធម្មតា)
– មេ សំគាល់ស្រ្ដីជាម្ដាយនៅក្នុងគ្រួសារ រឺស្រ្ដីជាអ្នកដឹកនាំនៅក្នុងសង្គម។
– ក្មេរិ បានន័យថា អ្នកគោរពមេ គឺអ្នកធ្វើអោយមេមានលក្ខណៈកាន់តែច្បាស់ឡើង។ ពាក្យនេះមាន
ប្រើនៅក្នុងសិលាចារឹកមុនសម័យអង្គរ ដូចជានៅសិលាចារឹកប្រាសាទជាន់ជុំជាដើម។
– ខ្មេរិ ក្លាយមកពីក្មេរិទៀតគឺ ក ក្លាយមកជា ខ ។ ពាក្យនេះមានប្រើនៅសម័យអង្គរ ក្នុងសិលាចារឹក
ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារជាដើម គឺក្នុងសម័យដែលខ្មែរយើងបានបង្កើតតួ ខ សំរាប់សរសេរពាក្យបាលី
សំស្រ្កឹត។
– ខ្មេរិក្លាយមកពីខ្មេរនេះទៀត ដូចជាម៉ែដែលបានក្លាយមកពីមេដូច្នេះដែរ។

ដើម្បីជាការប្រៀបធៀប គួរគប្បីជ្រាបថា ជនជាតិអិន្ឌា និងជនជាតិចិន ដែលធ្លាប់តែជះអិទ្ធិពលរបស់ខ្លួនមក
លើជាតិខ្មែរនោះ គេមិននិយមទុកស្រ្ដីជាធំដូចខ្មែរយើងទេ ផ្ទុយទៅវិញគេទុកប្រុសជាធាតុមានតំលៃជាងស្រី។
ចំពោះជនជាតិអិន្ឌាគេដឹងថា តាំងតែពីព្រេងនាយមកស្រីមេម៉ាយពុំមានសិទ្ធយកប្ដីថ្មីទៀតឡើយ : កាលណាប្ដី
ស្លាប់ទៅស្រ្ដីអិន្ឌាត្រូវនៅបំរើគ្រួសារប្ដីតទៅទៀត រឺមួយលោតទៅក្នុងភ្លើងស្លាប់តាមប្ដីដើម្បីជៀសអោយផុតពីលំ
បាកវេទនាក្នុងការរស់នៅ(១៥)។ ម្យ៉ាងទៀតពាក្យ ប្ដី ដែលក្លាយមកពីពាក្យ បតិ =ម្ចាស់ ក៏អាចបង្ហាញអោយ
ឃើញថា ជនជាតិអិន្ឌាមានទស្សនៈខុសឆ្ងាយពីខ្មែរណាស់។

ចំនែកក្នុងសង្គមចិនវិញ គេឃើញមានការគោរពបូជាដូនតា។ ក្នុងគ្រួសារនិមួយៗ គឺប្ដីជាអ្នកមានមុខងារសំខាន់
ក្នុងការទទួលខុសត្រូវធ្វើយ៉ាងណាអោយការគោរពបូជានេះ អាចប្រព្រឹត្ដទៅដោយគ្មានអុបសគ្គ។ បើអូវពុកស្លា
ប់ទៅ គឺកូនច្បងនេះហើយដែលត្រូវទទួលតំនែងសំខាន់ខាងលើជាជំនួសអូវពុក អែកូនស្រីគ្មាននាទីអ្វីបន្ដិចបន្ដួច
សោះឡើយ ក្នុងបន្ទុកនោះ។ ហើយនេះហើយបានជាជនជាតិចិន មិនអោយតំលៃទៅលើកូនស្រីទេ តែកាល
ណារៀបការហើយ គេតែងបញ្ជូនអោយទៅនៅគ្រួសារខាងប្រុស។ បើកាលណាប្ដីស្លាប់ ត្រូវនៅបំរើគ្រួសារខាង
ប្ដីតទៅទៀត។ តាមទំលាប់ចិន កូនស្រីមិនទាន់មានប្ដី ត្រូវស្ដាប់បង្គាប់អូវពុក បើមានប្ដីត្រូវស្ដាប់បង្គាប់ប្ដី ហើយ
បើផុតពីប្ដីទៅត្រូវស្ដាប់បង្គាប់កូនប្រុសច្បង (Régle des trois soumission) គួរកត់សំគាល់ម្យ៉ាងទៀតថា ជនជាតិ
ចិននិយមអោយតំលៃទៅញាតិខាងអូវពុក : អុទាហរណ៍ ដូចជាជីដូនជីតាខាងអូវពុកគេហៅថា ជីដូនជីតាក្នុង អែ
ជីដូនជីតាខាងម្ដាយគេហៅថា ជីដូនជីតាក្រៅ ក្នុង គឺក្នុងរង្វង់គ្រួសារ ក្រៅ គឺក្រៅរង្វង់គ្រួសារគេមិនសូវរាប់រកទេ

៣. ក្នុងវិស័យជំនឿ
មនុស្សជាន់ដើមជឿថាមនុស្សស្លាប់ទៅមិនសូន្យទេ គឺមានព្រលឹងទៅចាប់ជាតិថ្មីទៀត។ ពួកខ្មែរលើដែលរស់
នៅលើខ្ពង់រាបសព្វថ្ងៃ ក៏នៅមានជំនឿបែបនេះដែរ ពួកនេះចែកព្រលឹងជាបីប្រភេទ គឺព្រលឹងធំដែលចេញពីខ្លួន
មនុស្ស ៦ខែមុនពេលស្លាប់ ព្រលឹងតូចចេញទៅនៅពេលស្លាប់ នឹងព្រលឹងខ្លះទៀតស្លាប់៦ខែហើយទើបព្រមចេញ
(១៦)។ ដល់កាលណាមនុស្សស្លាប់ទៅគេយកទៅកប់ ហើយគេយកគ្រឿងប្រដាប់ដែលបុគ្គលនោះធ្លាប់ប្រើយក
ទៅកប់ជាមួយដែរ ដើម្បីទុកអោយប្រើប្រាស់ទៅទៀត។ ខ្មែរយើងសម័យអិលូវ តែកាលណាមានមនុស្សស្លាប់ គេ
តែងរៀបគ្រឿងបន្លុងប្រគេនចំពោះព្រះសង្ឃ ដើម្បីបញ្ជូនអោយអ្នកស្លាប់នោះដែរ។ បើតាមការស្រាវជ្រាវរប
ស់បុព្វប្រវត្ដិវិទូ មនុស្សជាន់ដើមនិយមបញ្ចុះខ្មោចក្នុងក្រល រឺក្នុងថ្មដុល dolmen រឺ menhir ដោយដាក់អោយសព
អង្គុយ។ ទំលាប់នៅស្ថិស្ថេររហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ : បើកាលណាមានវរជនស្លាប់ គេយកសពទៅដាក់ក្នុងកោដ្ឋ
ដែលប្រហែលជាក្លាយមកពីក្រលនោះហើយ អែធាតុរបស់រាស្រ្ដសាមញ្ញ ក៏គេយកទៅដាក់ក្នុងកោដ្ឋ ហើយបញ្ចុះ
ក្នុងចេតីយដែរ។
១៦ = ពង្សាវតារប្រទេសលាវ គឺក្រុងហ្លួងព្រះបាង ក្រុងវៀងចន្ទ ក្រុងជូន និងក្រុងចំប៉ាសាក់ ជាភាសាលាវ វៀង
ចន្ទ គ.ស. ១៩៦៧។ Annales de Laos-Luang Prabang- vein tiane Tranninh et Bassac, Publiées la
22e année du régne de S.M. Sisavang Vong du Luang Prabang.1926

ផលវិបាកសំខាន់ដែលហូរចេញពីជំនឿដែលថាមនុស្សស្លាប់ទៅមិនសូន្យ គឺជំនឿលើខ្មោចអារក្សអ្នកតានេះអែង
។ អ្នកតាជាព្រលឹងនៃជនដែលស្លាប់ទៅហើយ តែនៅរក្សាមើលសុខទុក្ខដល់កូនចៅតទៅទៀត បើជាស្រីគេហៅ
ថា អ្នកដូន។ ខ្មែរយើងសព្វថ្ងៃនៅមានជំនឿលើអ្នកតាច្រើននៅឡើយ ជាពិសេសក្នុងចំនោមអ្នកស្រែចំការ ខ្ទម
អ្នកតា គេឃើញមានពាសពេញភូមិស្រុក ហើយពិធីសែនឡើងអ្នកតាក៏គេប្រារពធ្វើរៀងរាស់ឆ្នាំដែរ។ ពួកខ្មែរលើ
ក៏មានជំនឿដូចគ្នានេះដែរ ហើយគេហៅអ្នកតាថាព្រះ ដូច្នេះយើងឃើញថា ពួកអ្នកស្រុកអាយមានទំលាប់គោរ
ពបូជាដូនតានេះស្រេចទៅហើយ នៅមុនពេលអិន្ឌាចូលមកដល់។ លុះលទ្ធិពុទ្ធសាសនានាំចូលមក ជំនឿដែលចា
ត់ទុកថាមនុស្សស្លាប់ទៅមិនសូន្យ ព្រោះមានវិញ្ញាណទៅកើតជារូបថ្មីទៀត ក៏មានលក្ខណៈប្រហាក់ប្រហែល នឹង
ជំនឿរបស់អ្នកស្រុកអាយ (ព្រលឹង ហើយនិងវិញ្ញាណមិនដូចគ្នាបេះបិទទេ) ហើយក៏បានពួកនេះទទួលយកទៅ។
សព្វថ្ងៃនេះបុណ្យភ្ជុំបិណ្ឌ គឺជាបុណ្យសំយោគរវាងជំនឿបែបពុទ្ធសាសនា និងជំនឿអ្នកស្រុកអាយ។

មនុស្សជំនាន់ដើមមានជំនឿម្យ៉ាងទៀតថា កន្លែងសំរាប់គោរពបូជាគឺស្ថិតនៅលើកំពស់ មានកំពូលភ្នំជាដើម។ គឺ
ជំនឿបែបនេះហើយដែលបង្កើតអោយមានទស្សនៈក្នុងការករសាងប្រាសាទភ្នំ អេតណូ-វិទូខ្លះដូចជាលោក
Quarit Ches Wates បានពន្យល់ថា ប្រាសាទភ្នំជាដំនាងភ្នំ អែលិង្គតំកល់ក្នុងប្រាសាទជាតួអ្នកតានេះអែង។

ជំនឿមួយទៀតរបស់អ្នកស្រុកដើមដែលគួរអោយកត់សំគាល់ដែរ គឺការគោរពទេព្ដាដី ព្រោះដីជាមូលដ្ឋានផ្ដល់នូវ
ស្រូវអង្ករអាហារសំខាន់។ ជំនឿនេះ គេឃើញមានរំលឹកឡើងវិញក្នុងពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លបើករដូវធ្វើស្រែចំការ។

ក្នុងវិស័យភាសា
គេឃើញមានប្រើភាសាដែលគេអាចបង្កើតពាក្យថ្មីបានដោយប្រើបទដើម pr-fixes បទជ្រែក infixes និងបទ
ចុង។ ចំពោះខ្មែរយើងធ្វើកំលាយពាក្យដោយប្រើបទដើម និងបទជ្រែកឃើញនៅស្ថិតស្ថេររហូតដល់សព្វថ្ងៃ ហើ
យប្រកបដោយក្បួនខ្នាតច្បាស់លាស់ណាស់។ ម្យ៉ាងទៀតការសិក្សាស្រាវជ្រាវបានបង្ហាញអោយឃើញថាវិធីបែប
នេះ ក៏មានពិតប្រាកដក្នុងភាសាមនដែរ។

ក្នុងភាសាខ្មែរ
ព + យល់ > ពន្យល់
ប + ដើរ > បន្ដើរ
គិត > គំនិត ( គ + ន + ិ + ត)
កាយ > កំនាយ (ក + ន + ា យ
ក្នុងភាមន
គេត (វិល) > បៈ គេត (បង្វិល)
គើ (ឆេះ) > ពគើ (បញ្ឆេះ
ក្លូន (ធ្វើការ) > កម្លូន (កិច្ចការ)
ក្លូត (លួច) > កម្លូត (ចោរ)

៤ – ការចាក់រិសគល់នៃអរិយធម៌អិន្ឌានៅអាស៊ីអគ្នេយ


អត្ថបទស្រង់ពីប្រវត្ដិសាស្រ្ដខ្មែរ
ត្រឹង ងា សាស្រ្ដាចារ្យបរិញ្ញាផ្នែកវប្បធម៌ និងអរិយធម៌អាស៊ី

៤ – ការចាក់រិសគល់នៃអរិយធម៌អិន្ឌានៅអាស៊ីអគ្នេយ៍

ភូមិភាគអាស៊ីអគ្នេយ៍ទាំងមូល លើកលែងតែប្រទេសវៀតណាមនិងប្រទេសហ្វីលលីពីនចេញ សុទ្ធតែទទួលអិទ្ធិព
លអិន្ឌាទាំងអស់។ តើជនជាតិនេះបានធ្វើដំនើរមកកាន់អាស៊ីអគ្នេយ៍តាំងពីពេលណា? ហើយអ្វីទៅជាបុព្វហេតុ
នាំអោយគេមកកាន់ភូមិភាគនេះ?

ខុសពីការមកដល់របស់ជនជាតិចិន ដែលគេមានអែកសារប្រវត្ដិសាស្រ្ដគ្រប់គ្រាន់ និងដឹងកាលកំនត់ច្បាស់លាស់
ការមកដល់របស់ជនជាតិអិន្ឌានៅចោទជាបញ្ហានៅឡើយ។ គេគ្រាន់តែដឹងថាជនជាតិអិន្ឌា មកកាន់អាស៊ីអគ្នេ
យ៍តាំងពីសម័យបុព្វប្រវត្ដិសាស្រ្ដម៉្លេះ។ ព្រោះគេបានរកឃើញវត្ថុមកពីអិន្ឌា ដូចជាត្រាឆ្លាក់ អក្សរសំស្រ្កឹត អូរកែវ
Kuala Selinsing នៅម៉ាលេស្សា និងព្រះពុទ្ធរូប Sempaga នៅកោះ Célèbes នៅត្រង់ស្ថានីយថ្មរំលីងតែម្ដង
។ អែកសាសរសេរមានអាយុចាស់ជាងគេគឺ សិលាចារឹកវូកាញ់ ស.វ.ទី២,៣ នៃ គ.ស.។

ក.បុព្វហេតុ
ចំបុព្វហេតុនៃការមកដល់របស់ជនជាតិអិន្ឌា អ្នកស្រាវជ្រាវបានបញ្ចេញសម្មតិកម្មច្រើនបែបយ៉ាងដែលមានជា
អាទិដូចតទៅ៖
១. នៅស.វ ទី៣ មុនគ.ស. ព្រះបាទអសោកបានលើកទ័ពទៅវាយលុករដ្ឋកលិង្គ នៅឆ្នេរសមុទ្រខាងកើតនៃប្រ
ទេសអិន្ឌា ជាហេតុនាំអោយអ្នកស្រុកភៀសខ្លួនចេញពីទីនេះ ប៉ុន្ដែគេនៅតែឆ្ងល់ថា ចុះហេតុអ្វីបានជាដល់
៣ ស.វ.ក្រោយទើបឃើញមានផលជាក់ស្ដែងកើតឡើង។ ដូច្នេះគេយល់ថា កាលប្រហែលជាមានអ្នក
ភៀសខ្លួនខ្លះមែន ហើយពួកនេះគ្រាន់តែជាអ្នកបើកផ្លូវអោយពួកក្រោយៗដែលមានចំនួនច្រើនជាង
ប៉ុណ្ណោះ។
២. អ្នកខ្លះយល់ថាបុព្វហេតុ គឺបន្ដាលមកពីការលុកលុយរបស់ពួកកុសាននៅគ្រិស្គស.វ.ទី១ ដែលបានរុញច្រាន
អោយអ្នកស្រុករត់ចេញពីទីនោះ។ សម្មតិកម្មនេះមើលទៅហាក់ដូចជាសមរម្យច្រើន តែនៅមិនទាន់មាន
ភស្ដុតាងជាក់លាក់នៅឡើយ។
៣. អ្នកខ្លះទៀតយល់ថា មានអ្នកផ្សងព្រេងអិន្ឌាក្នុងវណ្ណៈខ្ពស់ៗ បានមកស្វែងរកភោគទ្រព្យនៅក្នុងភាគដែល
សំបូរដោយមាស និងគ្រឿងទេស តែនេះក៏ជាសម្មតិកម្មដែលមិនទាន់មានអ្វីអាចបញ្ជាក់នៅឡើយដែរ។
៤. អ្នកស្រាវជ្រាវភាគច្រើននិយមចាត់ទុកថា ការមកដល់របស់ជនជាតិអិន្ឌាមានប្រភពមកពីជំនួញទៅវិញ។

ទំនាក់ទំនងរវាងពិភពមេឌីទែរ៉ានេ និងបូព៌ាប្រទេសបន្ទាប់ពីយុទ្ធការរបស់ព្រះបាទអាលិចសង់មហារាជ ការ
បង្កើតចក្រភពរបស់ព្រះបាទអសោក និងក្រោយមករបស់ព្រះបាទកនិស្ក កំនើតនៃចក្រភព Séleucide និងចក្រ
ភពរ៉ូម៉ាំង ទាំងនេះជាហេតុជំរុញអោយជំនួញគ្រឿងប្រនិតមានសន្ទុះយ៉ាងខ្លាំង។ ម្យ៉ាងទៀតគេដឹងថា អាស៊ី
អគ្គេយ៍ជាកន្លែងសំបូរដោយគ្រឿងទាំងនោះ (គ្រឿងទេស ឈើក្រអូប និងមាស) ដូចដែលឈ្មោះផ្សេងៗអាច
បង្ហាញអោយឃើញស្រាប់៖

    • តក្តោល (ផ្សារលក់ក្រវាញ)
    • កប៌ូរទ្វីប (កោះកប៌ូរ)
    • នរិកេលទ្វីប (កោះដើមដូង)
    • កនកបុរី (ក្រុងមាស)
    • សុវណ្ណភូមិ (ដីមាស)
    • សុវណ្ណទ្វីប (កោះមាស)

ប្រទេសអិន្ឌាធ្លាប់តែទិញមាសពីភូមិភាគស៊ីបេរី Sibérie ប៉ុន្ដែនៅមុនគ.ស.បន្ដិច ការរំជើបរំជួលក្នុងចំនោមជន
ជាតិផ្សេងៗ នៅអាស៊ីកន្តាលធ្វើអោយផ្លូវទៅកាន់ភូមិភាគនោះ ដោយឆ្លងកាត់តាមបាក់ទ្រី Bactriane ត្រូវកាត់
ដាច់ធ្វើគមនាគមន៍តទៅទៀតមិនកើត។ ដោយហេតុនោះហើយបានជានៅគ.ស.ស.វទី១ អិន្ឌាបានងាកទៅរក
ទិញមាសពីចក្រភពរ៉ូម៉ាំងវិញ ប៉ុន្ដែមិនយូរប៉ុន្មានអធិរាជវេស្បាស្យាង Vespasien 69-79 គ.ស. ទ្រង់ចេញបញ្ញាត្ដិ
ហាមឃាត់មិនអោយនាំមាសចេញ។ អ្នកស្រាវជ្រាវខ្លះយល់ថា នេះហើយជាហេតុនាំអោយអិន្ឌាបែរមកស្វែង
រកមាសនៅភូមិភាគអាស៊ីអគ្នេយ៍វិញ។

ការធ្វើដំនើរដ៏វែងឆ្ងាយនេះ ត្រូវបានសំរួលដោយកត្ដាបីគឺៈ
១. ការចំរើនលូតលាស់ក្នុងផ្នែកនាវាចរណ៍របស់អិន្ឌា ដោយពេលនោះគេចេះធ្វើសំពៅធំៗ អាចផ្ទុកមនុស្ស
បានពី៦០០ ទៅ ៧០០នាក់។ ម្យ៉ាងទៀតនៅពាក់កន្ដាលស.វទី១ នៃគ.ស អ្នកបើកបរសំពៅជាតិក្រិកគឺៈ
លោក Hippalos បានរកឃើញនូវភាពឆ្លាស់គ្នានៃខ្យល់រដូវ ជាហេតុជំរុញអោយមានសន្ទុះយ៉ាងខ្លាំងក្នុង
ផ្នែកជំនួញតាមផ្លូវសមុទ្ររវាងប្រទេសអិន្ឌា និងកំពង់ផែទាំងឡាយនៅតាមឆ្នេរសមុទ្រក្រហម។
២. ការចំរើនលូតលាស់នៃព្រះពុទ្ធសាសនា ព្រោះសាសនានេះបានលប់ចោលនូវប្រព័ន្ធវណ្ណៈដែលជាហេតុ
នាំអោយពួកអិន្ឌាឈប់ខ្លាចបាត់ភាពបរិសុទ្ធខាងជាតិសាសន៍របស់ខ្លួន ដោយធ្វើការទាក់ទងជាមួយបរទេស
រឿងរ៉ាវដែលជាប់ទាក់ទង និងការធ្វើនាវាចរណ៍តាមសមុទ្រ ត្រូវបានពួកអ្នកនិពន្ធអិន្ឌារៀបរាប់ក្នុងគម្ពីរ
ជាតក។
៣. ការរីកធំនៃផ្សារជំនួញចិន ក្រោយដែលជនជាតិនេះបានវាយលុកយកបានតំបន់ផ្សេងៗនៅខាងត្បូងទន្លេ
យ៉ង់សេ (១៧)។
១៧ = អែកសារមហាបុរសខ្មែរ លេខ ២៧-២៨ របស់លោកអែសុត បោះពុម្ពផ្សាយនៅក្រុងភ្នំពេញ គ.ស.១៩៦៩

ចំពោះបុព្វហេតុទី៤ ដែលទាក់ទងនឹងការធ្វើជំនួញនេះ អ្នកខ្លះយល់ថាពួកឈ្មួញអិន្ឌាដែលគ្រាន់តែបានមកតាំង
គ្រិះស្ថានជំនួញរបស់ខ្លួននៅលើឆ្នេរសមុទ្រ ឃើញថាមិនអាចមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធនិងយ៉ាងយូរជាមួយ
នឹងអ្នកស្រុកអាយ និងពួកមេកោយ ដើម្បីផ្សព្វផ្សាយអិទ្ធិពលវប្បធម៌របស់ខ្លួនបានឡើយ។ ដោយហេតុនេះហើ
យបានជាគេបានសង្កត់ទៅលើវត្ដមាននៃពួកបញ្ញវន្ដអិន្ឌា និងការត្រលប់មកកាន់មាតុប្រទេសវិញនៃពួកអ្នកស្រុក
ក្រោយពីបានស្នាក់នៅ នៅប្រទេសអិន្ឌាអស់មួយរយៈពេល។

ខ. អិន្ឌាបានមកផ្សាយអរិយធម៌របៀបណា?

ក្នុងរឿងនេះ លោក G. Ferrand បានធ្វើសម្មតិកម្មមួយសំរាប់កោះជ្វា តែអ្នកស្រាវជ្រាវយល់ថា អាចយកទៅ
អនុវត្ដចំពោះប្រទេសផ្សេងៗ នៅអាស៊ីអគ្នេយ៍ទាំងមូលបាន។ លោកសរសេរថា : «ពួកចំនូលថ្មី (អិន្ឌា)»បាន
មកទាក់ទងជាមួយពួកមេដឹកនាំហើយយកចិត្ដពួកនេះដោយជំនូន ការពារជំងឺ និងការផ្ដល់អោយនូវយ័នគាថា
។ ដោយពុំទាន់មានអ្នកបកប្រែភាសាអិន្ឌាត្រូវតែខិតខំរៀនភាសារបស់ពួកអ្នកស្រុក។ បន្ទាប់មកបានរៀបមង្គល
ការជាមួយកូនស្រីរបស់ពួកអ្នកដឹកនាំ : គឺចាប់ពីពេលនេះហើយដែលពួកអិន្ឌាមានលទ្ធភាពផ្សព្វផ្សាយអរិយធម៌
របស់ខ្លួនដោយជោគជ័យ ព្រោះថាពួកស្រីស្រុកអាយនេះ បើកាលណាជ្រួតជ្រាបដោយគំនិត និងជំនឿរបស់ប្ដី
ខ្លួនហើយ ហើយនិយាយផ្សាយតទៅទៀតនោះច្បាស់ជាពួកអ្នកស្រុកជឿតាមភ្លាមមិនខាន។ តែដើម្បីសំដែងរឺ
ពន្យល់គំនិត និងជំនឿថ្មីនេះបាន គេត្រូវតែប្រើពាក្យពេជន៍របស់អិន្ឌាដោយខានមិនបាន ព្រោះក្នុងភាសារបស់
គេពុំមានពាក្យណាអាចយកទៅប្រើក្នុងកិច្ចការបែបនោះបានឡើយ។

ក្នុងដំនាក់ការទីពីរ គឺបន្ទាប់ពីពួកឈ្មួញមក មានពួកបញ្ញវន្ដក្នុងវណ្ណៈខ្ពង់ខ្ពស់ទាំងពីរមកដល់។ ចំពោះរឿងនេះគេ
យល់ថា ពួកព្រាហ្មណ៍ខ្លះដែលមានឈ្មោះល្បីពូកែខាងមន្ដអាគម ដោយការអោយពត៌មានរបស់ពួកឈ្មួញច្បាស់
ជាបានពួកមេដឹកនាំអោយអារាធនាមកដើម្បីជួយបង្កើនអំនាច និងលើកតិត្យានុភាពរបស់ខ្លួនថែមទៀត។

រួចមកហើយ យើងបានឃើញថាព្រះពុទ្ធសាសនាមានមុខងារយ៉ាងសំខាន់ក្នុងជំនួញផ្លូវសមុទ្រ រវាងអិន្ឌានិងអា
ស៊ីអគ្នេយ៍ ហើយគេបានសង្កេតឃើញទៀតថា ក្នុងប្រទេសជាច្រើន វត្ថុជាសាក្ខីភាពចាស់បំផុតនៃការផ្សាយអរិ
យធម៌អិន្ឌាគឺព្រះពុទ្ធរូប ទីបង្ករ ដែលអ្នកធ្វើដំនើរតាមសមុទ្រនិយមគោរពណាស់។ ដូច្នេះឃើញថាពុទ្ធសាសនា
មាននាទីយ៉ាងសំខាន់ ព្រោះហាក់ដូចជាបានបើកផ្លូវនាំអោយអិន្ឌាមកកាន់អាស៊ីអគ្នេយ៍។ ក៏ប៉ុន្ដែរាជាណាចក្រ
នានាដែលបានបង្កើតឡើងនៅភូមិភាគនេះ មិនយូរប៉ុន្មានក៏បានទទួលនូវទស្សនៈសិវនិយមនៃរាជាធិបតេយ្យ
ដែលមានមូលដ្ឋានស្ថិតលើទំនាក់ទំនងរវាង ព្រាហ្មណ៍និងក្សត្រិយ និងការគោរពបូជាលិង្គទេវរាជ។

ការបង្កើតរាជាណាចក្រ ដោយផ្លាស់ប្ដូរគ្រិះស្ថានជំនួសអោយទៅជារដ្ឋបែបនេះអាចប្រព្រឹត្ដទៅដោយវីធី២យ៉ាង
១. រឺមួយមានអិន្ឌាណាម្នាក់តាំងខ្លួនជាមេដឹកនាំរបស់អ្នកស្រុកអាយ ដែលបានទទួលអិទ្ធិពលអិន្ឌាច្រើនរឺតិច។
២. រឺមួយមានមេដឹកនាំអ្នកស្រុកចង់ពង្រឹងអំនាចរបស់ខ្លួន ដោយទទួលយកទស្សនៈបរទេស។

ករណីទាំងពីរនេះអាចកើតឡើងបានដូចគ្នា។ ប៉ុន្ដែក្នុងករណីទី១ បើទោះជារាជវង្សមានសញ្ជាតិជាអិន្ឌាសុទ្ធ
សាធ តាំងពីដើមមក ក៏មិនអាចមានលក្ខណៈនេះវែងឆ្ងាយបានទេ ព្រោះពុំអាចជៀសវាងបាននូវការយកគ្នាជា
ប្ដីប្រពន្ធរវាងអិន្ឌា និងអ្នកស្រុកបានឡើយ។

រឿង ព្រះថោង នាងនាគ រឺរឿង ហ៊ុន ទៀន លីវយី អាចបញ្ជាក់យើងពីរចំនុចនេះបាន។ ប៉ុន្ដែចំពោះករណីទី២
គឺការលើកពួកមេដឹក នាំអ្នកស្រុកអោយឡើងឋានៈជាក្សត្រដោយពីធី រវាត្យស្ដោម នោះ គេយល់ថាមានញឹក
ញាប់ជាង។

គ. អិន្ឌាបានចេញពីតំបន់ណាខ្លះ

រឿងនេះពិបាកបញ្ជាក់ ព្រោះក្រៅពីអត្ថបទ ៣ ដែលសរសេរដោយភាសទមិឡ ហើយដែលមានកាលកំនត់ថ្មីៗ
នេះ គេឃើញមានតែអែកសារសំស្ក្រឹត ដែលជាភាសាដែលគេប្រើទូទៅនៅប្រទេសអិន្ឌា។ បើគេពិនិត្យអែកសា
រអិន្ឌាដែលទាក់ទង នឹងការធ្វើនាវាចរណ៍កំនត់ហេតុរបស់អ្នកដំនើរចិន ឈ្មោះទីកន្លែង អក្សរបុរាណ បុរាណវត្ថុ
គេនឹងឃើញថា ពិតមែនហើយ ប្រទេសអិន្ឌាខាងត្បូងជាពិសេសតំបន់ Kanchi (Conjeveram) បានចូលរួមចំ
នែកយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការផ្សាយអរិយធម៌អិន្ឌានៅអាស៊ីអគ្នេយ៍ តែតំបន់ផ្សេងៗទៀតនៃប្រទេសអិន្ឌាខ្ពង់រាប
ទក្សិណ វាលទំនាបគង្គា និងអិន្ឌាភាគពាព្យ សុទ្ធតែបានរួមចំនែកតិចរឺច្រើនក្នុងព្រឹត្ដិការណ៍ខាងលើទាំងអស់។

ឃ. អិន្ឌាបានចេញដំនើរពីកន្លែងណា

អែកសារផ្សេងៗមានជាអាទិ កំនត់ហេតុរបស់អ្នកភូមិសាស្រ្ដ Ptolémée និងអ្នកដំនើរអឺរុប និងចិន បានចែងពី
កំពង់ផែសមុទ្រធំៗដែលជាកន្លែចេញដំនើររបស់ជនជាតិអិន្ឌាមកកាន់អាស៊ីអគ្នេយ៍

  • ក. លើឆ្នេរសមុទ្រខាងកើតមានកំពង់ផែ តាម្រលិព្ដិ (តាម្លុក) កមរៈបោឌុកេ។
  • ខ. លើឆ្នេរសមុទ្រខាងលិចមានកំពង់ផែ ករុគច្ឆ (ប្រួច) សូបារកៈ និង មុឆិរិ។

ក្នុងការធ្វើដំនើរឆ្ពោះមកកាន់អាស៊ីអគ្នេយ៍នេះ ពួកអិន្ឌាអាចប្រកាន់យកផ្លូវពីរ ចំពោះពួកណាដែលធ្វើដំនើរទៅ
កាន់កោះនានានោះ ការប្រើប្រាស់ផ្លូវសមុទ្រជាការជៀសវាងពុំបាន ប៉ុន្ដែចំពោះពួកណាដែលធ្វើដំនើរទៅកាន់
ដីគោក ការចាំបាច់តំរូវអោយគេប្រើផ្លូវទឹកផង ផ្លូវគោកផង។ ពិតមែនហើយថា ដីសន្ដរនៅអន្ឌូចិនដែលពោរ
ពេញទៅដោយដើមចាកនោះ គឺជាអុបសគ្គមួយ ហើយគឺការដែល មានពួកចោរសមុទ្រនៅកកកុញក្នុងច្រកសមុ
ទ្រ និងក្រោយមកទៀត ការអនុវត្ដនយោបាយផ្ដាច់ការ ខាងផ្លូវជំនួញរបស់រាជាណាចក្រប៉ាលេមបាងនេះហើយ
ដែលផ្ដល់អោយផ្លូវគោកនូវសារសំខាន់យ៉ាងធំដែលមានបុរាណវត្ថុជាភស្ដុតាង។

ក្រៅពីកំពង់ផែធំៗដែលបានរៀបរាប់មកហើយ គួរគប្បីបញ្ចូលក្នុង កន្លែងចេញដំនើរ ដែលមជ្ឈមណ្ឌលវប្បធម៌ខ្លះ
នៅលើជ្រោយមាលាយូដូចជា Takna Pa (តក្កោល) និង កេដៈ Kedah ដែលមានមុខងារជាតំនាងបន្លាស់
Relais។ គឺនៅត្រង់កន្លែងនេះហើយដែលពួកអិន្ឌាបានដាក់ទំនិញចុះ រួចដឹកឆ្លងកាត់ បួដីក្រា តាមផ្លូវដីគោកយក
ទៅដាក់សំពៅនៅឆ្នេរម្ខាងទៀត ដើម្បីធ្វើដំនើរទៅកាន់ឈូងសមុទ្រសៀម និងសមុទ្រចិន។ គេធ្វើដូច្នេះដើម្បី
ចៀសវាងនូវការធ្វើដំនើរដ៏វែងឆ្ងាយ ដោយកុងព័ទ្ធតាមច្រកសមុទ្រដែលនៅខាងត្បូង។

ង. តើសង្គមអ្នកស្រុកអាយទទួលអិទ្ធិពលអិន្ឌាដល់កំរិតណា?

ក្នុងតំនោះស្រាយបញ្ហាសំខាន់នេះគេឃើញមានទស្សនៈ២ ផ្ទុយគ្នាស្រលះ។ ចំពួកសង្គមវិទូដែលនិយមអោយ
តំលៃច្រើនទៅលើធាតុពូជសាសន៍ និងប្រពៃនីយល់ថា អរិយធម៌របស់អ្នកស្រុកអាយ បានរក្សាលក្ខណៈផ្ទាល់
របស់ខ្លួននៅពេលដែលបានពើបប្រទះ នឹងអរិយធម៌អិន្ឌា។ ចំពោះអ្នកសិក្សាអរិយធម៌អិន្ឌា Indiauistes ដែល
ផ្អែកទៅលើបុរាណវត្ថុនិងសិលាចារឹកយល់ថា អរិយធម៌នៅអាស៊ីអគ្នេយ៍ គ្រាន់តែជាមែកធាងនៃអរិយធម៌អិន្ឌា
ប៉ុណ្ណោះ។

ដូច្នេះឃើញថា ចំពោះពួកសង្គមវិទូ អរិយធម៌បុរាណទាំងនោះ ជាលទ្ធផលនៃការវិវត្ដន៍របស់អរិយធម៌អ្នកស្រុក
មានហើយ genic local ហើយដែលមានប្រតិកម្មនឹងធាតុអិន្ឌា Stimulus អែពួកអ្នកសិក្សាអរិយធម៌អិន្ឌាតាម
ប្រទេសនិមួយៗទៅវិញ គឺចាត់ទុកថា អរិយធម៌អិន្ឌា ជាឈើតែមួយដើមដែលបានផ្ដល់ផ្លែផ្កាទៅតាមលក្ខណៈដី
ផ្សេងៗ។

៥ – ប្រភពនៃប្រវត្ដិសាស្រ្ដខ្មែរ


អត្ថបទស្រង់ពីប្រវត្ដិសាស្រ្ដខ្មែរ
ត្រឹង ងា សាស្រ្ដាចារ្យបរិញ្ញាផ្នែកវប្បធម៌ និងអរិយធម៌អាស៊ី

៥ – ប្រភពនៃប្រវត្ដិសាស្រ្ដខ្មែរ
ប្រវត្ដិសាស្រ្ដខ្មែរមានប្រភពសំខាន់ពីរ គឺប្រភពជាតិមួយ និងប្រភពបរទេសមួយ

I .ប្រភពជាតិ
ក. សិលាចារឹកនិងបុរាណវត្ថុ
ពិតមែនហើយសិលាចារឹក និងបុរាណវត្ថុជាប្រភពយ៉ាងសំខាន់ តែការសិក្សាស្រាវជ្រាវក្នុងវិស័យទាំងពីរនេះ
គឺជនជាតិអឺរុបទេដែលបានផ្ដើមធ្វើឡើងមុនគេ។ ដូច្នេះគួរគប្បីយើងសិក្សាពីបុព្វហេតុដែលជំរុញអោយជនជាតិ
នេះចូលធ្វើការទាក់ទង នឹងខ្មែរហើយចាប់អារម្មណ៍យ៉ាងខ្លាំងទៅលើវប្បធម៌អរិយធម៌យើងរហូតដល់ខំធ្វើការសិ
ក្សាស្រាវជ្រាវយ៉ាងសកម្ម។

១.បុព្វហេតុដែលបន្ដាលអោយពួកអឺរុបមកកាន់អាស៊ីអគ្នេយ៍
គេនៅចាំបានថា នៅគ.ស.វ ទី១៥ មនុស្សនៅបស្ចឹមប្រទេសមានសេចក្ដីត្រូវការគ្រឿងទេសយ៉ាងខ្លាំង។ ជនជាតិ
អឺរុបបានស្គាល់គ្រឿងបរិភោគប្រភេទនេះជាលើកដំបូង ដោយសារពួកទាហានដែលទៅច្បាំងដន្ដើមយកផ្នូរព្រះ
យេស៊ូពីកន្ដាប់ដៃពួកអារ៉ាប់នៅប៉ាលេស្ទីន ហើយនាំយកទៅស្រុកវិញ ដើម្បីអោយក្រុមគ្រួសារខ្លួនបានស្គាល់រស
ជាតិផង។ លុះចេះប្រើប្រាស់គ្រឿងបរិភោគថ្មីនេះហើយ សេចក្ដីត្រូវការរបស់គេក៏ចេះតែកើនឡើងជាលំដាប់។
ពួកឈ្មួញអារ៉ាប់ និងប៉ែរ្ស បានទៅនាំគ្រឿងទេសទាំងនោះ ពីអាស៊ីអគ្នេយ៍ហើយយកទៅលក់នៅអឺរុបដោយ
បានទទួលប្រាក់ចំនេញជាច្រើន។ នៅអឺរុបពួកឈ្មួញនៅក្រុង Yenise និង Génés បានទទួលគ្រឿងទេសនោះ
ដើម្បីយកទៅលក់អោយប្រទេសអែទៀតៗ ដោយបានចំនេញច្រើន ជាហេតុនាំអោយតំលៃទំនិញកាន់តែកើន
ឡើងៗ។ ដោយហេតុនោះជនជាតិព័រទុយហ្គាល ក៏មានគំនិតគិតឃើញថា ប្រសិនបើគេអាចធ្វើដំនើរទៅដល់
កន្លែងផលិត គ្រឿងទេសតែម្ដង នោះគេនឹងទិញបានដោយតំលៃថោកជាទីបំផុត។

ក្រោយពីការរុករកអស់រយៈពេលច្រើនឆ្នាំ (ពី១៤៣៤ ដល់ ១៤៩៨) កងនាវាព័រទុយហ្គាល ក៏បានធ្វើដំនើរទៅដល់
អាស៊ីអគ្នេយ៍។ ចំបាំងកើតមានឡើងរវាងពួកព័រទុយហ្គាល នឹងពួកអារ៉ាប់ជាអ្នកមកដល់ទីនោះមុន។ នៅទី
បំផុត ពួកព័រទុយហ្គាលបានទទួលជោគជ័យដោយវាយយកបានក្រុងម៉ាលាកា ជាផ្សារអន្ដរជាតិមួយយ៉ាងធំនៅ
ឆ្នាំ ១៥១១។ ឃើញដូច្នោះហើយជនជាតិអឺរុបអែទៀតៗ ក៏បញ្ជូនកងនាវាមកភូមិភាគអាស៊ីអគ្នេយ៍ជាបន្ដបន្ទាប់
គ្នា គឺហុល្លង់ អេស្បាញ អង់គ្លេស បារាំង ហើយជំលោះក៏កើតមានឡើងជានិច្ចជាកាលក្នុងវិស័យជំនួញ។

២. ទំនាក់ទំនងខ្មែរ -អឺរុប
ក្រោយពីបានពង្រឹងជំហររបស់ខ្លួននៅជ្រោយម៉ាលាយូ ហើយពួកព័រទុយហ្គាល គឺជនជាតិអឺរុបដំបូងដែលបាន
ចូលមកទាក់ទងជាមួយខ្មែរក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះបាទអង្គចន្ទ (១៥៥៥)។ ក្នុងចំនោមអ្នកដែលចូលមកក្នុងប្រទេស
ខ្មែរ មានខ្លះជាអ្នកផ្សាយសាសនា ហើយខ្លះទៀតជាអ្នកផ្សងព្រេង។ គឺពួកចុងក្រោយនេះហើយដែលបានទៅ
នៅបំរើស្ដេចខ្មែរ បានធ្វើដំនើរទស្សនាប្រទេសខ្មែរ ហើយបានកត់ត្រាទុកនូវហេតុការណ៍ដែលខ្លួនបានឃើញ។
គឺកំនត់ទាំងនោះហើយដែលអ្នកប្រវត្ដិសាស្រ្ដបានយកទៅប្រើជាអែកសារសំរាប់ឆ្លុះមើលសង្គមខ្មែរក្នុងសម័យ
ក្រោយអង្គរ ជាពិសេសក្នុងស.វ ១៦នេះអែង។ បន្ទាប់ពីជនជាតិព័រទុយហ្គាលមក មានពួកអេស្បាញ ហើយចុង
ក្រោយបង្អស់ គឺពួកបារាំង ដែលបានចូលមកតាំងអានាព្យាបាលរបស់គេលើប្រទេសខ្មែរ។

៣. ការសិក្សាស្រាវជ្រាវពីអរិយធម៌ខ្មែរដោយជនជាតិអឺរុប
បើពិនិត្យទៅឃើញថា គឺការរុករករបស់ពួកអានានិគមនិយមស្បែកស នេះហើយជារិសគល់នៃការសិក្សាស្រាវ
ជ្រាវយ៉ាងពេញទំហឹងពីអាស៊ីអគ្នេយ៍ជាទូទៅ និងពីប្រទេសខ្មែរជាពិសេស។ បុព្វហេតុធំៗគឺថាពួកនេះមានការ
ចាំបាច់ក្នុងផ្នែកនយោបាយផង មានចំនង់ចង់ចេះដឹងរបស់ដែលនៅក្រៅប្រទេសផង ហើយចង់បានចំនេះថ្មីខាង
ផ្នែកមនុស្សសាស្រ្ដដែលកំពុងតែរីកចំរើនឡើងនៅថ្វីបអឺរុប (១៨)។
១៨ = ប្រវត្ដិសាស្រ្ដភាគ១ ថ្នាក់ទី១ ខេមរយានកម្ម ភ្នំពេញ ១៩៧២

សូមបញ្ជាក់ថា ការសិក្សាស្រាវជ្រាវពីអាស៊ីអគ្នេយ៍ បានធ្វើឡើងក្រោយការសិក្សាស្រាវជ្រាវពីប្រទេសចិននិង
អិន្ឌា ដូច្នេះហើយបានជាមានទំនោរចង់ចាត់ទុកថា អាស៊ីអគ្នេយ៍គ្រាន់តែជាអានាខេត្ដរបស់ប្រទេសធំៗ ទាំងពីរ
ខាងលើប៉ុណ្ណោះ។ តែការសិក្សាស្រាវជ្រាវជាបន្ទាប់មកបានបង្ហាញអោយឃើញនូវភាពប្លែក និងភាពរុងរឿង
នៃអរិយធម៌នៅអាស៊ីអគ្នេយ៍។

នៅឆ្នាំ១៨៦១ លោក Henri Mouhot ធម្មជាតិវិទូបារាំងម្នាក់បានមកដល់អង្គរ។ ក្នុងកំនត់ហេតុរបស់លោក ៗ
បានស្ងើចសរសើរយ៉ាងខ្លាំងចំពោះប្រាសាទខ្មែរ។ នៅឆ្នាំ១៨៦៣ បូព៌ាវិទូ Orientaliste ជាជាតិអាល្លឺម៉ង់ A Bas-
tian បានរកឃើញថា អក្សរ និងសាសនាខ្មែរនៅសម័យអង្គរ មានដើមកំនើតមកពីអិន្ឌា។ ៣ឆ្នាំក្រោយទៀត
(១៨៦៦) លោក J.Thomson ជាតិអេកូស បានថតរូបអង្គជាលើកដំបូង ហើយបានបកស្រាយអំពីនិមិត្ដរូបនិ
យមលោកធាតុនៃអង្គរវត្ដតាមបែបហិន្ឌូនិយម។

សូមបញ្ជាក់ថា ការរកឃើញប្រាង្គប្រាសាទ ដ៏ល្បីឈ្មោះរបស់ខ្មែរបានធ្វើស្របពេលជាមួយនឹងការវាយយកដែន
កូសាំងស៊ីន និងកិច្ចចចាខាងផ្លូវទូតរវាងបារាំងនិងសៀម ដែលព្រមព្រៀងអោយបារាំងតាំងអានាព្យាបាលភាព
របស់ខ្លួនលើប្រទេសខ្មែរ(១៩)។ ក្រោយពីបានមកគ្រប់គ្រងប្រទេសខ្មែរហើយ រាជការបារាំងបានចាត់តាំងគណ
បេសកកម្មរុករកជាច្រើនក្នុងបំនងធ្វើអោយស្គាល់អរិយធម៌ខ្មែរ។ គណបេសកកម្មសំខាន់បំផុតបានតាំងឡើងនៅ
ឆ្នាំ ១៨៦៦ – ១៨៦៧ ហើយបានដឹកនាំដោយលោកវរៈនាវីទោ Doudart de Lagrée។ នាយទាហានរូបនេះបាន
ទៅធ្វើការរុករកនៅតំបន់អង្គរ តែលោកពុំទាន់បានទាញយកផលប្រយោជន៍អំពីកិច្ចការរបស់លោកនៅឡើយ
ព្រោះលោកបានទទួលមរណភាពក្នុងអានាខេត្ដយូនាន។ សហការីរបស់លោកពិសេស លោកអនុនាវីអែក
Francis Garnier បានយកអែកសារទាំងឡាយ ដែលលោកបានប្រមូលនោះ យកទៅធ្វើប្រភេទវិភាគ រួចបោះ
ពុម្ពផ្សាយដោយដាក់ចំនងជើងថា «Voyage d’exploration en Indochine» នៅឆ្នាំ១៨៧៣។ សហការីម្នាក់
ទៀតគឺលោក Louis Delaporte បាននាំយកទៅប្រទេសបារាំងនូវរូបចំលាក់ និងរូបស្មិតជាច្រើន ហើយបានរៀប
ចំតាំងពិពណ៌មួយនៅក្រុងបារីស ស្ដីពីស្នាដៃខ្មែរ ដែលបានធ្វើអោយសាធារណជនចាប់អារម្មណ៍យ៉ាងខ្លាំង។ ពី
ឆ្នាំ១៨៧៥ ដល់ឆ្នាំ ១៨៧៧ លោកបណ្ឌិត Jules Harmand ក្រោយពីបានធ្វើករារុករកនៅប្រទេសខ្មែរ និងប្រទេស
លាវហើយ បានផ្ញើទៅជូនលោក Hendrik Kern បូព៌ាវិទូជាតិហុល្លង់ម្នាក់នូវផ្ទាំងអក្សរផ្ដិត estampages នៃសិ
លាចារឹក។ អ្នកប្រាជ្ញរូបនេះបានអានដាច់អត្ថបទសំស្រ្កឹត ហើយបានបោះពុម្ពផ្សាយនៅឆ្នាំ១៨៧៩។ ចំនែកអែ
លោក Etienne Aymonier ដំបូងជាអធិការកិច្ចអ្នកស្រុកអាយ បន្ទាប់មកជា Résident Supérieur នៃប្រទេស
កម្ពុជា បានប្រមូលអក្សរផ្ដិតចំនួន ៣៤០ ផ្ទាំង ខ្លះជាភាសាសំស្រ្កិត ខ្លះជាភាសាខ្មែរបុរាណ ១៨៨៣ – ១៨៨៥ ហើ
យបានអានដាច់ខ្លួនលោកអស់មួយភាគធំ។ លោក Auguste Barth អ្នកផ្ដើមធ្វើការសិក្សាស្រាវជ្រាវពីប្រទេស
អិន្ឌា និងសហការីម្នាក់ លោក Abel Bergaigne បានបកប្រែ និងបបោះពុម្ពផ្សាយអត្ថបទសិលាចារឹកជាភាសា
សំស្រ្កឹតរបស់ខ្មែរ និងរបស់ចាម ដែលផ្ដល់ជូនលោកនូវកាលបរិច្ឆេត និងព្រឹត្ដិការណ៍ប្រវត្ដិសាស្រ្ដ។ នៅឆ្នាំ
១៨៨៣ លោក Jean Moura ជា Résident Supérieur បានបោះពុម្ពផ្សាយប្រវត្ដិសាស្រ្ដទី១នៃប្រទេសខ្មែរ «Le
Royaume du Cambodge» ។ លោក Etienne Aymonier ដែលបានបន្ដតំនែង ពីលោក Moura បានបោះ
ពុម្ពសៀវភៅ «Le Cambodge» នៅឆ្នាំ១៩០០។

ការសិក្សាស្រាវជ្រាវនៅចុងបូព៌ាប្រទេស មានទំហំកាន់តែធំឡើង សេចក្ដីត្រូវការ និងសេចក្ដីចំរើនលូតលាស់
ក្នុងវិស័យនេះ តំរូវអោយមានការបង្កើត អង្គការអចិន្រ្តៃយ៍ ព្រោះអែកជនម្នាក់ៗ រឺសមាគមអ្នកប្រាជ្ញខ្លះ ដូចជា
Societé des Etudes Indochinoises ដែលតាំងនៅព្រៃនគរពីឆ្នាំ១៨៦៥ មិនអាចបំពេញកិច្ចការដ៏ធំធេងខាងលើ
អោយបានពេញលេញឡើយ។ គឺនៅក្នុងក្របខណ្ឌនេះហើយដែល ភាសាបារាំងនៅចុងបូព៌ាប្រទេស Ecolfran-
çaise d’ Extreme Orient ត្រូវបង្កើតឡើងដោយអិន្ឌាវិទូសំខាន់ៗ ដូចជាលោក Barth Bréal និង Bergaigne។
ដំបូងឡើងអង្គការនេះមានទីតាំងនៅព្រៃនគរ (១៨៩៨) ក្រោយមកត្រូវបានលើកទៅតាំងនៅក្រុងហានណូយ
ដោយលោក Paul Doumer ដែលបានបង្កើតនៅទីនោះ នូវក្រសួងភូមិសាស្រ្ដ និងក្រសួងភូគព្ភសាស្រ្ដ (១៨៩៩)
ថែមទៀត។ ក្រោយមកទៀតអង្គការនេះត្រូវទទួលមើលការខុសត្រូវលើសារមន្ទីរ និងប្រាង្គប្រាសាទទាំងឡាយ
នៅអិន្ឌូចិនទៀត។

ជាមួយនឹងការបង្កើត «សាលាបារាំងនៅចុងបូព៌ាប្រទេស» លោក Georges Coedès និងលាក Louis Finot
បានអោយការសិក្សាស្រាវជ្រាវផ្នែកសិលាចារឹកខ្មែរ ចេះតែមានការចំរើនលូតលាស់ជានិច្ច មានសិលាចារឹក
ជាង១០០០ អត្ថបទ ត្រូវបានបកប្រែ និងបោះពុម្ពផ្សាយ។

ចាប់ពីឆ្នាំ១៩០០ ហើយដើម្បីផលប្រយោជន៍ លាសាបារាំងនៅចុងបូព៌ាប្រទេស លោក Lunet de Lajonquière
បានធ្វើបញ្ជីសារពើភ័ណ្ឌនៃប្រាង្គប្រាសាទខ្មែរ។ ក្នុងពេលជាមួយគ្នានោះលោក Henri Parmentier ត្រូវបានទទួ
លបន្ទុកមើលការខុសត្រូវកិច្ចការខាងបុរាណវត្ថុវិទ្យា។ នៅឆ្នាំ១៩០៧ ខេត្របាត់ដំបង និងខេត្ដសៀមរាប ត្រូវបាន
សៀមសងមកអោយខ្មែរវិញ។ ភ្លាមនោះ ការអភិរក្សអង្គរ Conservation d’ Angkor ក៏បានបង្កើតឡើងហើ
យដឹកនាំដោយលោក J.Comaille និងបន្ទាប់មកលោក Heneri Marchal។ កិច្ចការដំបូងដែលគេចាប់ធ្វើគឺ កាប់
ឆ្ការព្រៃដែលដុះព័ទ្ធជុំវិញប្រាសាទ និងស្រង់ឈ្មោះប្រាសាទជាបន្ដពីកិច្ចការរបស់លោក Lunet del la Jonqui-
ère មានប្រាសាទទាំងអស់ ១០០០ ត្រូវគេរកឃើញ។ លោក Georges Groslier បានបង្កើតសារមន្ទីរមួយនៅភ្នំ
ពេញ នៅឆ្នាំ ១៩១៨។ ការថតរូបប្រាសាទសំខាន់ៗខ្លះបានធ្វើឡើងនៅប្រាសាទបាយ័ន (១៩០៨) ដោយលោក
Dufour និង Carpeaux រួចនៅអង្គរវត្ដ និងបន្ទាយឆ្មារ។

ក្នុងដំនាក់ការទីមួយនេះ កិច្ចការសំខាន់របស់សិលាចារឹកវិទូ គឺរកអោយឃើញឈ្មោះ និងកាលកំនត់ កសាងប្រា
សាទ។ នៅឆ្នាំ ១៩៣៥ លោក Philippe Stern បានទៅបំពេញបេសកកម្មនៅតំបន់អង្គរ និងភ្នំគូលែន ហើយ
លោកបានអោយគេកាប់ឆ្ការព្រៃដុះព័ទ្ធប្រាសាទនៅទីនោះ។ នៅឆ្នាំ១៩៣៩ គឺជាលើកដំបូងហើយដែលលោក
ស្រី Gilberte de Coral Rémusat បានបង្ហាញអោយឃើញជាស្ថាពរនូវតំន កាលកំនត់ និងវិវត្ដន៍រចនាបថនៃ
ប្រាសាទទាំងឡាយរបស់ខ្មែរ។

ក្នងពេលជាមួយគ្នានោះ សេចក្ដីចំរើនលូតលាស់ ក្នុងវិស័យរុះរើប្រាសាទដើម្បីសាងសង់ឡើងវិញ anastylose
ដែលសំរេចឡើងដោយក្រសួងបុរាណវត្ថុវិទ្យាហុល្លង់នៅកោះជ្វាបានធ្វើអោយក្រុមអភិរក្សអង្គរចាប់អារម្មណ៍
យ៉ាងខ្លាំង។ លោក Georges Trouvé អភិរក្សអង្គរពីឆ្នាំ ១៩៣១ ដល់ ១៩៣៥ បានយកបច្ចេកទេសថ្មីនោះមក
អនុវត្ដនៅប្រទេសខ្មែរ។ លោកបានរកឃើញវត្ថុបុរាណជាច្រើន និងបានយល់ច្បាស់ពីសារសំខាន់នៃការបង្ហូទឹក
បញ្ចូលស្រែរបស់ជនជាតិខ្មែរក្នុងសម័យបុរាណ។ លោក Maurice Glaize ដែលបានបន្ដដំនែងពីលោកពីឆ្នាំ
១៩៣៧ ដល់ឆ្នាំ ១៩៤៥ បានយកបច្ចេកទេសថ្មីនោះមកអនុវត្ដជាបន្ដទៅទៀតចំពោះប្រាសាទសំខាន់ៗរបស់ខ្មែរ
ដែលអាចនៅគង់វង់បានដោយសារតែរូបលោក។ នៅទីបំផុតកិច្ចការស្រាវជ្រាវ និងរក្សាបានប្រព្រឹត្ដជាទូទៅក្នុង
ប្រទេសខ្មែរ ដូចជានៅប្រាសាទអាស្រមមហារិសី នៅភ្នំជីសូរ និងនៅភ្នំបាយ៉ង់ជាដើម។

ចាប់ពីឆ្នាំ១៩០៨ ដល់ឆ្នាំ ១៩១១ វត្ថុ និងស្ថានីយ៍ខ្លះក្នុងចំនោមវត្ថុ និងស្ថានីយ៍ខ្មែរ ដែលមានចំនាស់ជាងគេបាន
រកឃើញដោយលោក Heneri Parmentier និងលោកអុត្ដមសេនីយ de Beylié ។ លោក Louse Mallenet អភិ
រក្សសារមន្ទីរព្រៃនគរ (បង្កើតនៅឆ្នាំ ១៩២៨)បានធ្វើការរុករកយ៉ាងសកម្មហើយរកឃើញស្ថានីយអូរកែវក្នុងដែន
ដីកម្ពុជាក្រោមសព្វថ្ងៃ

រាជពង្សាវតារ
ពាក្យរាជពង្សាតារនេះកើឡើងពីការផ្សំពាក្យ :

រាជ + ពង្ស + អវតារ  >  រាជពង្សាវតារ
រាជៈ អ្វីដែលជារបស់ស្ដេចផែនដី
ពង្ស < វង្ស : ក្រសែ
អវតា : ដំនើរឆ្លងចុះ ដំនើរប្រែប្រួល

ដូច្នេះ រាជពង្សាវតារ គឺអែកសារដែលអធិប្បាយអំពីដំនើរប្រែប្រួលរបស់វង្សស្ដេចផែនដីក្នុងអតីតកាល។
បើតាមអែកសារចិន រាជពង្សាវតារ ប្រហែលមានតាំងពីសម័យអានាចក្រភ្នំម៉្លេះ ព្រោះអ្នកធ្វើដំនើរចិន បានកត់
ទុកថាមានកន្លែងទុកបណ្ណសារ។ មួយផ្នែកទៀតសិលាចារឹករបស់ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១ នៅប្រាសាទព្រះវិហារ
បាននិយាយពីត្រកូលមន្រ្ដីដែលមានមុខងារថែរក្សារាជពង្សាវតារ។ តែគួរអោយស្ដាយ! រាជពង្សាវតារនៅសម័
យនោះ មិនស្ថិតស្ថេររហូតដល់សព្វថ្ងៃនេះទេ នេះប្រហែលជា ត្រូវអន្ដរាយទៅដោយធាតុអាកាស រឺដោយបំ
ផ្លិចបំផ្លាញរបស់ខ្មាំងសត្រូវដែលចូលមកឈ្លានពានទឹកដី រឺមួយដោយប្រការណាមួយដែលគេមិនអាចដឹងបាន។

១. រាជពង្សាវតារដែលគង់វង់រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ
រាជពង្សាវតារជាអែកសារអ្នកប្រវត្ដិសាស្រ្ដ ប្រើសំរាប់ចងក្រងប្រវត្ដិសាស្រ្ដខ្មែរជាបន្ដពីអែកសារសិលាចារឹកគឺ
ចាប់ពីស.វ. ទី១៤មក។ ពង្សាវតារទាំងនេះបានរៀបចំឡើងនៅស.វ.ទី១៩ ដោយពឹងផ្អែកទៅលើការទន្ទេញចាំ
មាត់ខ្លះ និងលើអត្ថបទបុរាណខ្លះ ដែលពីដើមតំកល់ទុកក្រុងអុដុង្គ។ ដោយអាស្រ័យហេតុទាំងនេះហើយទើប
មានភាពខុសប្លែកគ្នាក្នុងផ្នែកព្រឹត្ដិការណ៍ផង និងក្នុងផ្នែកកាលកំនត់ផង ពីច្បាប់មួយទៅច្បាប់មួយទៀត។

២. រាជពង្សាវតាររបស់អុកញ៉ាវង្សា សារពេជនង
អុកញ៉ាវង្សា សារពេជនង ជារាជគ្រូរបស់ព្រះបាទហរិរក្សរាមាអង្គឌួង។ លោកបានចងក្រងរាជពង្សាវតារមួយ
ច្បាប់ពីឆ្នាំ១៨១៣ ដល់ឆ្នាំ១៨១៨។ ស្នាដៃរបស់លោកត្រូវបានប្រែជាភាសាយួននៅឆ្នាំ១៨៣៥ និងជាភាសាសៀ
មក្នុងឆ្នាំ១៨៥៥ រួចមកត្រូវបានចំលងជាតួអក្សរឡាតាំងដោយអុកញ៉ា កុលដឺម៉ុងតេរ៉ូ សំរាប់លោក Douldart de
Lagrée ។ លោក Francis Garnier បានអោយប្រែស្នាដៃនេះជាភាសាបារាំងនៅឆ្នាំ ១៨៥៥ – ១៨៦៦ ហើយ
បានចុះផ្សាយក្នុងទស្សនាវដ្ដី Journal Nsiatique (១៨៧៣) តែដោយហេតុមានកង្វះព្រឹត្ដិការណ៍នៅស្រុកខ្មែរ
ពីឆ្នាំ ១៧៣៩ ដល់ឆ្នាំ ១៧៨៥ ទើបលោកយកអែកសារ Gia dinh Thong Chi មកបង្រ្គប់។ អែកសារនេះប្រ
ហែលបានសរសេរនៅឆ្នាំ១៨១០ ដោយលោកទ្រិញហ្វាយឌឹក ក្នុងរជ្ជកាលរបស់ស្ដេចមិញម៉ាង ហើយត្រូវបាន
បកប្រែជាបារាំងដោយលោកអនុនាវីអែក Gabriel Aubaret (20)។
20 = H. sutton. Singapore in history, federal publications, Singapore, 1967

៣.រាជពង្សាវតារអែទៀតៗ
រាជពង្សាវតារអែទៀតៗដែលស្ថិតស្ថេររហូតដល់សព្វថ្ងៃគឺ : នៅបណ្ណាល័យពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត៖

  • ព្រះរាជពង្សាវតារក្រុងកម្ពុជាធិបតី របស់អុកញ៉ាវាំងជួន។
  • ព្រះរាជពង្សាវតារនគរខ្មែរ ចំលងតាមក្បួនវត្ដកោកកាកតាំងពីឆ្នាំ ១៩៤១។
  • ព្រះរាជពង្សាវតារខត្ដិយារមហារាជ ចំលងតាមក្បួនវត្ដសិតបូរ តាំងពីឆ្នាំ១៩៤១

ក្បួនវត្ដសិតបូរនេះជាសេចក្ដីចំលងពីរាជពង្សាវតារបស់អុកញ៉ាវង្សា សារពេជនង ផ្នែកចាប់ពីរជ្ជកាលព្រះបាទ
និព្វានបាទតទៅ អែផ្នែករឿងចងក្រងឡើងដោយព្រះអង្គម្ចាស់ នពរត្ន នៅបណ្ណាល័យអតីតវាំង។
ពង្សាវតារប្រទេសកម្ពុជា ស្លឹករិតមានចំនួន៣២ខ្សែ ចាប់ពីស្ដេចចាម៦អង្គ និងវង្សស្ដេចខ្មែរ ចាប់ពីព្រះថោង
កុមែរាជរហូតដល់ព្រះរាមាធីតី ព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ គ.ស. ១៦៣៧ ចារដោយព្រះគ្រូសរិវង្សាមេគណ ហាស់
ស៊ុក វត្ដទឹកវិលសង្កាត់កោះខែល ស្រុកស្អាង ខេត្ដកន្ដាល ពីឆ្នាំ១៩៤១។
ពង្សាវតារប្រទេសកម្ពុជា ស្លឹករិតមានចំនួន១២ខ្សែ ពីស្ដេចចាម៥អង្គ និងស្ដេចខ្មែរចាប់ពីព្រះបាទអាទិច្ចវង្ស
មុន គ.ស.៣១២ឆ្នាំ ដល់ព្រះអង្គទងគំរប់ ២ដង គ.ស. ១៧៥១។

II ប្រភពបរទេស
ក. ប្រភពចិន

ប្រទេសចិនបានចាប់អារម្មណ៍មកលើភូមិភាគនៅអាស៊ីអគ្នេយ៍នេះជាយូរណាស់មកហើយ ហើយបានលើកទ័ព
វាយយកប្រទេសតុងកឹង ដើម្បីត្រួតត្រាផ្ទាល់តាំងពីឆ្នាំ ១១១មុន គ.ស. ដល់ឆ្នាំ ៩៣៩ នៃគ.សទៀតផង(២១)។
២១ = ព្រះរាជពិធីទ្វារទសមាសភាគ១ បោះពុម្ពលើទី២ការផ្សាយរបស់ពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត ពស.២៥០០ គស១៩៥៦

នៅពាក់កន្ដាលសតវត្សទី៣នៃគ.ស បេសកជនចិនពីរនាក់គឺលោកកាំងថៃ Kang Thai និងលោកឈូយីង Tchou
Ying បានមកស្នាក់នៅក្នុងអានាចក្រភ្នំអស់មួយរយៈពេល។ លុះត្រលប់ទៅវិញលោកកាំងថៃបានបោះពុម្ពផ្សា
យនូវកំនត់រឿងរ៉ាវដែលទាក់ទង នឹងការធ្វើដំនើរដ៏វែងឆ្ងាយរបស់លោក។ តមកព្រះរាជាគ្រប់គ្រងលើអានាចក្រ
ភ្នំតែងបានទាក់ទងយ៉ាងខ្ចប់ខ្ជួនជាមួយនឹងប្រទេសចិន។ ដោយហេតុនេះហើយទើបមានគណបេសកកម្មខាង
ទូត ខាងជំនួញ និងខាងវប្បធម៌ត្រូវបានប្ដូរគ្នាទៅវិញទៅមកជាញឹកញាប់ ហើយហេតុការណ៍ទាំងនោះបានអ្នក
ប្រវត្ដិសាស្រ្ដចិនកត់ទុកយ៉ាងហ្មត់ចត់។

ក្រៅពីអែកសារដែលមានលក្ខណៈផ្លូវការខាងលើនេះ នៅមានកំនត់ហេតុស្ដីពីរឿងរ៉ាវទាក់ទងនឹងបូជនីយេស
ក៏ចិនកាន់ពុទ្ធសាសនា។ ពុទ្ធសាសនិកទាំងនោះ ភាគច្រើនជាអ្នកចេះដឹង ហើយមានជំនឿយ៉ាងមុះមុតលើពុទ្ធ
សាសនា បានធ្វើដំនើរទៅប្រទេសអិន្ឌាដើម្បីទស្សនាកន្លែងពិសិដ្ឋៗខ្លះ និងដើម្បីបង្កើនចំនេះខាងសាសនាថែម
ទៀតផង។ ការធ្វើដំនើរតាមសមុទ្រ ហើយបានចូលឈប់សំចតក្នុងរដ្ឋដែលបានទទួលអិទ្ធិពលអិន្ឌា។ ស្នាដៃដែល
មាននិយាយពីស្រុកខ្មែរ គឺកំនត់ហេតុលោកស្យុនសាង Huian tsang និងលោកយីស៊ីង Yitsing ស.វ.ទី៧។

ក្នុងចំនោមអែកសារចិនទាំងឡាយ អែកដែលសំខាន់ជាងគេគឺ កំនត់ហេតុរបស់លោកជីវតាក្វាន់ Tcheou ta
Kouan មានចំនងជើងថា «កំនត់ហេតុស្ដីពីទំនៀមទំលាប់នៃប្រទេសចេនលា» Tchen La fong t’ou Ki។ កំនត់
ហេតុនេះបាននិយាយរៀបរាប់ពីប្រទេសខ្មែរនៅចុងសម័យអង្គរគឺ បានធ្វើការពណ៌នាពីរាជធានី ពីជីវភាព ការ
រស់នៅ ទំនៀមទំលាប់របស់អ្នកស្រុក និងពីស្ថាប័ននានាក្នុងសម័យនោះ។ ស្នាដៃរបស់លោកជីវតាក្វាន់បានប្រែ
ជាភាសាបារាំងពីរលើក លើកទី១ : ដោយលោក Abel Rémusat នៅឆ្នាំ១៨១៩ និងលើទី២ ដោយលោក Paul
Pelliot នៅឆ្នាំ១៩០២។ គឺសេចក្ដីបកប្រែចុងក្រោយនេះហើយដែលអ្នកសិក្សាស្រាវជ្រាវច្រើនប្រើជាអែកសារ
ក្នុងការស្រាវជ្រាវអំពីអរិយធម៌ខ្មែរ។ គួរបន្ថែមដែរថា លោកលី ធាមតេង ជាសមាជិកសមាគមអ្នកនិពន្ធខ្មែរ
ដែលបានទៅទស្សនាប្រទេសចិននៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៦២ បានចំលងយកអែកសាររបស់លោកជីវតាក្វាន់ជាភាសា
ចិន ហើយយកមកប្រែជាភាសាខ្មែរបោះពុម្ពផ្សាយនៅឆ្នាំ១៩៧១។

ខ. ប្រភពប្រទេសអែទៀត
ក្រៅពីអែកសារជាតិ និងអែកសារចិន ដែលជាអែកសារមូលដ្ឋាននៅមានអែកសារបន្ទាប់បន្សំខ្លះទៀត ដែល
ចងក្រងឡើងដោយជនជាតិក្រិច អិន្ឌា អារ៉ាប់ ព័រទុយហ្គាល អេស្បាញ យួន សៀម និងលាវ។

នៅស.វ. ទី២ នៃគ.ស. អ្នកភូមិសាស្រ្ដក្រិចឈ្មោះ Ptolémée បានសរសេរសៀវភៅភូមិសាស្រ្ដដែលមានវគ្គ
មួយនិយាយពីភូមិភាគអាស៊ីអគ្នេយ៍ដីគោក និងកោះ។អ្នកស្វែងរកមាសអោយឈ្មោះ ភូមិភាគនេះថា សុវណ្ណ
ភូមិ (សំគាល់ដីគោក) និង សុវណ្ណទ្វីប (សំគាល់ដីកោះ) គឺត្រូវនឹងពាក្យ La Chrysé និង La Chersonèse របស់
ជនជាតិក្រិច។

មានផ្នែកខ្លះក្នុងគម្ពីរត្រៃបិតកក៏បានសរសេរពីកំពង់ផែសំខាន់ៗទាក់ទងនឹងការធ្វើជំនួញរវាង ប្រទេសអិន្ឌា និង
ភូមិភាគអាស៊ីអគ្នេយ៍ដែរ។ ក្នុងអត្ថបទទាំងនោះគឺរឿង ជាតក និង និទ្ទេស។

អែកសារព័រទុយហ្គាល និង អេស្បាញ ក៏បានរួមចំនែកខ្លះក្នុងការចងក្រងប្រវត្ដិសាស្រ្ដខ្មែរដែរ។ នៅឆ្នាំ១៩៥៤
ក្នុងអោកាសបើកសម័យប្រជុំសមាជអន្ដរជាតិលើកទី២៣ នៃបូព៌ាវិទូនៅក្រុង Cambridge លោក Boxer បាន
យកអែកសារមួយរបស់លោក Diogo docouto ដែលនិយាយពីក្រុងអង្គរនៅស.វ ទី១៦ទៅលាតត្រដាង(២២)
។ លោក Bernata Philippe Groslier បច្ចុប្បន្នអភិរក្សអង្គរបានសរសេរសៀវភៅមួយមានចំនងជើងថា Ang-
kor et le Cambodge au 16 siécle ដោយពឹងផ្អែកទៅលើអែកសារព័រទុយហ្គាល និងអេស្បាញ ហើយបោះ
ពុម្ពនៅប៉ារីសនៅឆ្នាំ១៩៥៨។
ចុងក្រោយបង្អស់ រាជពង្សាវតារសៀម លាវ និងយួនក៏អាចជួយបំភ្លឺប្រវត្ដិសាស្រ្ដខ្មែរ ដោយអន្លើខ្លះដែរ តែអែក
សារទាំងនេះមានគុណវិបត្ដិដូចរាជពង្សាវតារខ្មែរដែរ។

៦ -អាណាចក្រភ្នំ


៦ -អានាចក្រភ្នំ

I. គ្រាដំបូងនៃអានាចក្រភ្នំ
១. បញ្ហាឈ្មោះស្រុក

នៅខាងដើមគ្រិស្ដសករាជ រដ្ឋដែលខំខាន់ជាងគេនៅអាស៊ីអគ្នេយ៍គឺ អានាចក្រភ្នំ។ ចិនហៅថា ហ្វូណន។ ពាក្យ
ហ្វូណន ចិនបូរាណអានថា បឺយូណាម ដែលជាពាក្យគ្មានន័យ អ្វីអោយប្រាដកក្នុងភាសាចិនទេ។ ដោយហេតុនេះ
ហើយបានជាអ្នកសិក្សាស្រាវជ្រាវ បានព្យាយាមរាវរកមើលថាតើពាក្យ ហ្វូណន នេះត្រូវ នឹងពាក្យអ្នកស្រុកអាយ
ថាម៉េច?។
មានមតិខ្លះចាត់ទុកថា ហ្វូណន ត្រូវនឹងពាក្យខ្មែរថា ភ្នង ដោយសំអាងថា កុលសំព័ន្ធភ្នង ដែលរស់នៅលើខ្ពង់
រាបសព្វថ្ងៃ ស្ថិតនៅក្នុងអំបូរជាមួយខ្មែរនេះម្យ៉ាង ហើយម្យ៉ាងទៀត ដោយសំអាងថារូបចំលាក់នៅលើជញ្ជាំង
ប្រាសាទបូរាណខ្មែរ បានបង្ហាញថាខ្មែរក្នុងសម័យនោះ មានសំលៀកបំពាក់ និងទំលាប់ខ្លះដូចពួកភ្នងដែរ។ ចំ
ពោះរឿងនេះគួរកត់សំគាល់ថាលោកសាស្រ្ដចារ្យ L. Brumpt បានបញ្ជាក់ថា ខ្មែរ និងភ្នងពិតជាមានពូជអំបូរជា
មួយគ្នាមែនដោយសំអាងទៅលើលទ្ធផលនៃការសិក្សារបស់លោកទៅលើឈាមក្រហម hémoglobines(23)។

ចំនែកលោក G. Coedès លោកយល់ថា ហ្វូណន ត្រូវនឹងពាក្យខ្មែរបុរាណ វ្នំ ដែលសព្វថ្ងៃក្លាយជា ភ្នំ។ លោក
បានបញ្ជាក់ថា ស្ដេចនៅសម័យនោះមានឋានន្ដរនាមថា ស្ដេចភ្នំ ពាក្យខ្មែរបុរាណថា កុរុងវ្នំ ត្រូវនឹងសំស្រ្កឹតថា
បវិតភូបាល រឺ សៃលរាជ។ ជនជាតិចិនក៏បានយកឋានន្ដរនាមនេះប្រើសំរាប់ ហៅប្រទេសដែលស្ដេចទាំងនោះ
គ្រប់គ្រងផងដែរ។

ចំពោះទំលាប់ខាងលើនេះ លោក E Aymonier បានកត់សំគាល់ឃើញថា ក្នុងសម័យបុរាណចិនមិនចេះវែកញែ
កមនុស្សអោយដាច់ពីប្រទេសទេ។ ពួកនេះច្រើនប្រើឈ្មោះតែមួយសំរាប់សំគាល់មនុស្សផង រាជធានីផង ប្រ
ទេសទាំងមូលផង រឺ ក៏ឈ្មោះឋានន្ដរនាមរបស់អ្នកដឹកនាំផង(២៤)។

ចំពោះទស្សនៈរបស់លោក G.coedès នេះ គួរកត់សំគាល់ថា អែកសារចិនបាននិយាយច្បាស់ថា អធិរាជអានា
ចក្រភ្នំមានឋានន្ដរនាម គូលុង គឺ ក្រុង ដែលសព្វថ្ងៃមានន័យថា ស្ដេចសោយរាជ្យ។ បើដូច្នេះពាក្យ ហ្វូណន ចិន
ហៅតាមឋានន្ដរនាមរបស់អធិរាជអានាចក្រភ្នំ គឺកុរុងភ្នំ នេះអែង។ អែការដែលមានឋានន្ដរនាមយ៉ាងនេះគឺ
ប្រហែលមកពីភ្នំជាទីកន្លែងដែលអធិរាជឡើងទៅជួបនឹងព្រះអិសូរ អែចិនបាននិយាយថា «ព្រះអាទិទេពយាង
ចុះលើភ្នំម៉ូតាន Mo-tan ជាញឹកញាប់ ព្រះអង្គមកទីនោះ ដើម្បីបញ្ចេញមហិទ្ធិរិទ្ធរបស់ព្រះអង្គ ព្រះអធិរាជទាំង
ឡាយបានទទួលនូវពរជ័យពីព្រះអង្គ ហើយប្រជារាស្រ្ដក៏បានសុខចំរើនដោយសារនោះផង»។

២. បញ្ហាទីតាំង
នៅមុនពេលសង្គ្រាមសកលលោកលើកទី១ គេឃើញមានសង្វែងយោបល់ច្រើនចំពោះទីតាំងរបស់អានាចក្រ
ភ្នំ។លោក A. Rémusat ជឿថា ហ្វូណនជាអានាខេត្ដមួយរបស់ចិន ហើយស្ថិតនៅត្រង់ប្រទេសតុងកឹង។
លោក klaproth និង Pauthier ថា ហ្វូណនត្រូវនឹងដែនដី pégou និងប្រទេសភូមា។ លោក Dequines ថាត្រូវ
នឹងកោះមួយនៅខាងលិចប្រទេសសៀម។ អែលោក Barth ថាត្រូវនឹងឆ្នេរសមុទ្រតេណាស្សេរីម ក្រៅពីនេះអ្នក
សិក្សាអែទៀតជឿថា ហ្វូណននៅត្រង់ប្រទេសខ្មែរ រឺប្រទេសសៀម។

ដើម្បីអោយបានដឹងច្បាស់ពីទីតាំងរបស់ហ្វូណន គួរគប្បីយើងលើកយកអែកសារចិនមកពិនិត្យអោយបានហ្មត់ចត់
សិន។ អែកសារទាំងនោះបានផ្ដល់ពត៌មានសំខាន់ៗដូចតទៅ៖
១. ហ្វូណនមានចំងាយ ៣០០០លី ខាងលិចប្រទេសលីនយី
២. ហ្វូណនមានចំងាយ ៧០០០លី ពី Jenan តុងកឹង
៣. ហ្វូណនមានទំហំ ៣០០០ លី ក្រោយពង្រីកធំដល់ ៥០០០ រឺ ៦០០០លី
៤. ហ្វូណនស្ថិតនៅក្នុងឈូងសមុទ្រធំមួយ
៥. មានទន្លេធំមួយហូរពីខាងលិច អែកសារខ្លះថាពាយព្យ ហើយចាក់ទៅសមុទ្រ។
ប្រសិនបើយើងគិតថា ១លីមានប្រវែង៥៧៦ មែត្រចំងាយពីលីនយីមកហ្វូណនមាន ១៧២៨ គ.ម គឺត្រូវនឹងប្រទេស
ខ្មែរសព្វថ្ងៃ កម្ពុជាក្រោម និងប្រទេសថៃផ្នែកកន្ដាល។ ឈូងសមុទ្រធំក្នុងអែកសារចិនគឺឈូងសមុទ្រថៃ អែទន្លេ
ធំដែលហូរចាក់ទៅក្នុងសមុទ្រ គឺគ្មានអ្វីក្រៅពីទន្លេមេគង្គ រឺ បើនិយាយអោយចំទៅ គឺទន្លេសាបហ្នឹងអែង។ សរុប
សេចក្ដីមកឃើញថាមជ្ឈមណ្ឌលរបស់ហ្វូណន ស្ថិតនៅត្រង់វាលទំនាបខាងក្រោមនៃទន្លេមេគង្គនេះអែង។ ត្រង់
នេះអ្នកសិក្សាហាក់ដូចជាយល់ស្របគ្នាហើយ តែនៅមានចំនុចមួយទៀតដែលអ្នកសិក្សានៅមិនទាន់ហ៊ានអារ
កាត់នៅឡើយ គឺរឿងទីតាំងនៃរាជធានីដំបូងរបស់ហ្វូណន។

យ៉ាងនាមិញ សិលាចារឹកខ្មែរសម័យក្រោយមកទៀតបាននិយាយពីក្រុង វ្យាធបុរ (បុរីនៃស្ដេចទាក់ដំរី) ដែលអ្នក
ប្រវត្ដិសាស្រ្ដចាត់ទុកថា ជារាជធានីមួយរបស់ហ្វូណន ចិនហៅរាជធានីហ្វូណនថា តូម៉ូ (T’o mou) ដែលលោក
G. Coedès ថាត្រូវនឹងពាក្យខ្មែរបុរាណ ទ្មាក់ រឺ ទល្មាក់ (អ្នកទាក់ដំរី)។ លោកយល់ទៀតថា ក្រុងវ្យាធបុរនេះស្ថិត
នៅម្ដុំបាភ្នំនិងបាណាមក្នុងខេត្ដព្រៃវែងសព្វថ្ងៃ។ ព្រះភិក្ខុប៉ាង ខាត់ ក៏មានព្រះយោបល់ដូច្នេះដែរ។ ព្រះអង្គ
បានសរសេរថា «រាជធានីវ្យាធបុរ តាំងនៅតំបន់បាភ្នំ ទំនងជានៅខេត្ដខ្សាច់បច្ចុប្បន្ននេះ ព្រោះគេបានរកឃើញ
បុរាណដ្ឋាន និងបុរាណទេវរូបជាច្រើន នៅទីនោះ។ លិលាចារឹកមួយនៅវត្ដចក្រិតនៅជើងភ្នំពីស.វទី១០ បាននិ
យាយពីការកសាងទេវរូបព្រះអិសូរហៅថា អទ្រិវ្យាធបុរេស្វរ តំកល់ទុកនៅទីនោះ» (២៥។

គួរកត់សំគាល់ម្យ៉ាងទៀតថា នៅតំបន់បាភ្នំឈើកាច់សព្វថ្ងៃនេះមានភូមិជាច្រើនដែលមានឈ្មោះទាក់ទងនឹង
ដំរី គឺភូមិ រោងដំរី ក្បាលដំរី និងព្រៃដំរី។ តើយើងអាចចាត់ទុកឈ្មោះទាំងនេះថា ជាអនុស្សាវរីយ៍លើទីតាំងរាជ
ធានីអានាចក្រភ្នំបានទេ? តាមប្រវត្ដិរាជវង្សលាង ក្រុងនេះស្ថិតនៅប្រហែល២០០ លីពីសមុទ្រ បើគិតទៅគឺត្រូវ
នឹងចំងាយពីបាភ្នំទៅ អូរកែវដែលជាកំពង់ផែធំមួយរបស់ហ្វូណន។ នៅពេលសង្គ្រាមលោកលើកទី២ លោក Louis
Malleret អ្នកប្រាជ្ញបារាំងបានធ្វើកំនាយផ្សេងៗ ក្នុងដែនដីសន្ដរទន្លេមេគង្គ ហើយបានរកឃើញរម្មនីយដ្ឋាន អូរ
កែវនេះ ដែល លោកចាត់ទុកថា ជាកំពង់ផែធំរបស់ហ្វូណន ព្រោះនៅទីនោះគឺនៅខាងត្បូងភ្នំបាថេ ខេត្ដក្រមួនស
គេបានជីករកឃើញឃឿនសំនង់ផ្សេងៗ ព្រមទាំងវត្ថុផ្សេងៗទៀតជាច្រើន ខ្លួះមកពីចក្រភពរ៉ូម ខ្លះទៀតមកពីប្រ
ទេសអិន្ឌា និងខ្លះទៀតជាវត្ថុធ្វើពីថ្មរំលីង។ ដោយហេតុនេះហើយទើបមានមតិខ្លះយល់ថា អូរកែវនេះរាជធានី
ដើមបង្អស់របស់ហ្វូណន។ ប៉ុន្ដែមានអ្នកសិក្សាខ្លះទៀតដូចជាលោក Jean Boisselier ជាដើមបែរជាយល់ថា រាជ
ធានីនេះស្ថិតនៅត្រង់វាលទំនាប ខាងក្រោមនៃទន្លេមេនាមវិញ ព្រោះលោកសំអាងថា នៅទីនោះលោកបានរក
ឃើញរូបខ្លះធ្វើពីអិដ្ឋ។ បើតាមលោក របស់បែបនេះគឺជារបស់ធ្វើក្នុងស្រុក មិនមែននាំយកមកពីក្រៅទេ។ ប៉ុន្ដែ
អ្នកប្រាជ្ញបារាំងនេះយល់ដែរថា នៅខាងចុងសម័យហ្វូណន រាជធានីនេះត្រូវលើកយកទៅតាំងត្រង់កន្លែងមួយ
នៅជិតពាមទន្លមេគង្គខាងត្បូងប្រទេសកម្ពុជា (២៦)។

៣. បញ្ហាបង្កើតរាជវង្សដំបូង
ព្រះបាទហ៊ុនទៀន ព្រះនាងលីវយី

លោក កាំង ថៃ រាជទូតចិនដែលបានធ្វើដំនើរមកហ្វូណននៅពាក់កន្ដាលស.វ.ទី៣ បានកត់ទុកថា បឋមក្សត្រនៃ
រដ្ឋហ្វូណនឈ្មោះ ហ៊ុនទៀន បានមកពីប្រទេសអន្ឌារឺពីជ្រោយម៉ាលាយូ រឺពីកោះខាងត្បូង។ ហ៊ុនទៀន បានយល់
សប្ដិឃើញទេវតារក្សាខ្លួនប្រគល់ធ្នូទិព្វអោយ ហើយបញ្ជាអាយឡើងជិះសំពៅធំមួយ។ ព្រលឹមឡើងហ៊ុនទៀន
បានទៅកាន់ប្រាសាទតំកល់ទេវតា ហើយបានឃើញធ្នូដូចយល់សប្ដិមែន។ បន្ទាប់ពីនោះក៏បានធ្វើដំនើរតាមសមុ
ទ្រ ហើយទៅដល់ហ្វូណន។ រាជនីរដ្ឋនេះឈ្មោះនាង លីវយី លុះបានឃើញសំពៅចំលែកក៏លើកទ័ពមកបំរុងដេញ
កំចាត់សត្រូវ តែត្រូវ ហ៊ុនទៀន យកធ្នូទិព្វបាញ់សំពៅរបស់នាងធ្លាយពីម្ខាងទៅម្ខាង។ នាងភិតភ័យខ្លាំង ហើយ
សុំចុះចាញ់ ហ៊ុនទៀន ក៏យកនាងធ្វើជាមហេសី។ រួចមកក៏នៅគ្រប់គ្រងរដ្ឋហ្វូណនជាតំន តទៅកូនចៅទៀតផង។

ព្រះបាទកៅឌិញ្ញ ព្រះនាងសោមា
បើយោងទៅតាមសិលាចារឹកនៅមីសុន និងព្រះអិន្ទកោសីវិញ គេអាចកត់សំគាល់បានថា ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរទី១
មានព្រះនាម កៅឌិញ ព្រះអង្គជាជនជាតិអិន្ឌា មកពីស្រុកអិន្ឌាក្នុងវណ្ណៈព្រាហ្មណ៍។ ព្រះអង្គបានធ្វើដំនើរតាម
សំពៅ ឆ្លងកាត់តាមមហាសាគរមកដល់នគរគោកធ្លក។ សំពៅព្រះអង្គត្រូវប្រជាជននៅទីនោះ នាំគ្នាវាយប្រ
ហារចង់លួចប្លន់។ ព្រះកៅឌិញ្ញបានវាយតបទៅលើកងទ័ពព្រះនាងសោមា ដែលត្រូវបរាជ័យ បាក់ទ័ពលិចលង់
ទូកកន្ដាលសមុទ្រ រត់ចុះចាញ់អស់។ ក្រោយបានជ័យជំនះហើយ ព្រះកៅឌិញ្ញក៏រៀបអភិសេកនឹងព្រះនាងសោ
មា ស្ដេចស្រីនគរភ្នំ។ ព្រះអង្គក៏បានឡើងសោយរាជ្យជាព្រះមហាក្សត្រនៅនគរភ្នំ ព្រឹត្ដិការណ៍នេះបើតាមប្រវត្ដិ
វិទូខ្លះបានកើតឡើងនៅក្នុងស.វទី១ នៃគ្រឹស្ដសាសនា។

ដោយឃើញស្រ្ដី និង បុរសនៅនគរភ្នំ ជាពិសេសម្ចាស់ក្សត្រីលីវយី មិនចេះស្លៀកពាក់បញ្ចេញខ្លួនអាក្រាត អិត
អៀនខ្មាស ព្រះបាទកៅឌិញ្ញ ក៏បង្ហាត់បង្រៀនអ្នកទាំងនោះ អោយចេះកាត់ដេរសំលៀកបំពាក់បិទបាំងកេរខ្មាស់
។ ដំបូងព្រះអង្គបានអោយយកក្រនាត់មកចោះធ្វើប្រហោងល្មមស៊កក្បាលចុះ ដែលថ្ងៃក្រោយ ក្លាយទៅជាអាវ
បំពង់វែង។នេះបើតាមអែកសារចិនដដែល។ ប៉ុន្ដែអ្វីដែលសំខាន់ ដែលព្រះអង្គបាននាំមកផ្ដល់ដល់សង្គមខ្មែរ
នោះគឺ វិជ្ជា ចំនេះចេះដឹង ដែលមាននៅក្នុងភាសា អក្សរសំស្រ្កិត ទ្រឹស្ដី អុត្ដមគតិ ទស្សនៈ ច្បាប់វិន័យក្បួនខ្នាត
គម្ពីរតំរា និង របៀបរៀបចំ ចាត់ចែងគ្រប់គ្រងនគរ ដែលមាននៅក្នុងលទ្ធិព្រហ្មញ្ញសាសនា។

របបរាជានិយមខ្មែរ ត្រូវបានរៀបចំ ចាត់ចែងកំនត់ទៅតាមក្រិត្យក្រមវិន័យក្បួនខ្នាត ដែលមាននៅក្នុងគម្ពីរព្រហ្ម
ញ្ញសាសនា។ អែការគោរពបូជាផ្នែកសាសនាវិញ បានផ្លាស់ប្ដូរ មកព្រះសិវៈ រឺព្រះអិសូរ ដែលជាព្រះអាទិទេព
មួយអង្គយ៉ាងសំខាន់ នៅក្នុងព្រហ្មញ្ញសាសនា។ លិង្គជាច្រើនត្រូវបានគេសាងសង់ឡើង សំរាប់តំនាងព្រះអាទិ
ទេពអង្គនេះ។ ដូច្នេះ នេះជាលើកទី១ក្នុងប្រវត្ដិសាស្រ្ដ ដែលនគរខ្មែរ រឺ នគរគោកធ្លកបានទទួលអរិយធម៌ វប្ប
ធម៌ និង អិទ្ធិពលអិន្ឌា។ព្រះរាជធានីដំបូងរបស់នគរហ្វូណន រឺ នគរភ្នំ មានឈ្មោះថាវ័យធបុរៈ ដែលស្ថិតនៅជិត
ទន្លេមេគង្គ ជិតស្រុកបានាម និងបាភ្នំ។

រាជវង្សអានាចក្រភ្នំ
១ ព្រះបាទហ៊ុនហ្វាន់ហួង

ព្រះបាទហ៊ុនហ្វាន់ហួង ជាបុត្រច្បងរបស់ព្រះបាទហ៊ុនទៀន(កៅឌិញ) ព្រះអង្គបានទទួលស្នងរាជពីបិតា។កាល
នោះនគរហ្វូណនមាននគរចំណុះ៧ ហើយនគរទាំង៧នោះមានបំនងរើបំរះទារយកអែករាជ្យវិញ តែត្រូវព្រះបាទ
ហ៊ុនហ្វាន់ហួងវាយបង្រួបបង្រួមធ្វើជាប្រទេសតែមួយ និងដាក់ញាតិវង្សរបស់ព្រះអង្គអោយគ្រប់គ្រងលើនគរ
ចំណុះទាំងអស់នោះផង។

២ ព្រះបានហ្វាន់ហ្វាន់
ព្រះអង្គគឺជាបុត្រទី២របស់ព្រះបាទហ៊ុនហ្វាន់ហួង ព្រះអង្គបានទទួលស្នងរាជពីបិតា តែព្រះអង្គជាមនុស្សខ្ជិល
ច្រអូសមិនរវីរវល់ពីរឿងនគរទេ ដូច្នេះកិច្ចការតូចធំត្រូវបានមេទ័ពដ៏អង់អាចម្នាក់ (ហ្វាន់ឆេម៉ាន់)ទទួលរ៉ាប់រង
ជំនួសទាំងអស់។ បីឆ្នាំក្រោយមកព្រះអង្គក៏ចូលទីវង្គត់បាត់ទៅ នាហ្មឺនសព្វមន្រ្ដីបានសំរេចលើកលោកមេទ័ព
ហ្វាន់ឆេម៉ាន់អោយស្នងរាជបន្ដពីព្រះអង្គ ព្រោះលោកក៏ជារាជវង្សម្នាក់របស់ព្រះបាទហ្វាន់ហ្វាន់ដែរ។

ព្រះបាទហ្វាន់ឆេម៉ាន់ រឺហ្វាន់ម៉ាន់ រឺព្រះបាទស្រីមារៈ
វត្ដមានរបស់ព្រះបាទហ្វាន់ម៉ាន់ក្នុងការស្នងរាជ ពុំបានធ្វើអោយស្ដេចក្រាញ់ទាំងឡាយសប្បាយចិត្ដទេ។ ពួកគេ
បានធ្វើការបះបោរជាខ្លាំង តែត្រូវបានព្រះបាទហ្វាន់ម៉ាន់វាយបង្រ្កាបអោយស្ងាត់ស្ងៀមទៅវិញ។ ព្រះបាទហ្វាន់
ម៉ាន់ជាក្សត្រអង់អាចក្លាហានណាស់។ ព្រះអង្គបានបញ្ជាអោយគេធ្វើសំពៅធំៗ ដាក់បានមនុស្សរហូតដល់
៧០០នាក់។ ព្រះអង្គបានវាយបង្រ្កាបប្រទេសជិតខាងរហូតដល់ជ្រោយមាលាកា និងបានយកនគរជាច្រើនមក
ដាក់ជាចំនុះ។ ព្រះអង្គបានគ្រប់គ្រងលើដីធំទូលាយ និងលើផ្ទៃសមុទ្រដ៏ល្វឹងល្វើយ ពីសមុទ្រចិន គឺម្ដុំញ៉ាត្រាង
(កម្ពុជាក្រោម) ទៅឈូងសមុទ្រថៃរហូតដល់ឈូងសមុទ្របឹងហ្គាល។ បើយោលទៅតាមលោកហ្សកកូដេស
ព្រះបាទហ្វាន់ម៉ាន់ បានបាត់បង់ព្រះជន្មនាពេលដែល ព្រះអង្គយាងចេញទៅបំពេញបេសកកម្មនៅតាមព្រំប្រ
ទល់មានគីនលីន (ម្ដុំជ្រោយម៉ាលាកា)។

ក្នុងពេលប្រតិបត្តិការមួយ ដោយព្រះអង្គចាប់ផ្ដើមមានជំងឺ ព្រះអង្គបានបញ្ជូនកូនឈ្មោះ គិនចេង អោយដឹកនាំ
ទ័ពចេញច្បាំងជំនួសព្រះអង្គ។ ព្រះអង្គហ្វាន់ម៉ាន់ បានទុកក្មួយឈ្មោះចាន់ដែលមានកងពលប្រមាណ២០០០
នាក់ នៅជិត សំរាប់ការពារ។ ចាន់ជាកូនប្រុសរបស់បងស្រីព្រះអង្គ។ តែមេទ័ពចាន់បែរជាឆ្លៀតអោកាសនេះ
ធ្វើរដ្ឋប្រហារ សំលាប់ព្រះបាទហ្វាន់ម៉ាន់ជាមា ហើយប្រកាសតាំងខ្លួនជាព្រះមហាក្សត្រនគរភ្នំ។ ព្រឹត្ដិការនេះ
ប្រហែលជាផ្ទុះនៅក្នុងគ.ស២២៥-២៣០។

ព្រះបាទហ្វាន់ចាន់ រឺព្រះបាទធរនិន្រ្ទវរ្ម័ន(គស២២៥-២៤៥)
ពេលឡើងគ្រងរាជភ្លាម ព្រះបាទហ្វាន់ចាន់បានចេញបញ្ជាអោយគេធ្វើឃាតពួកក្សត្រពេញច្បាប់ចោលអស់ តែ
កាលនោះអនុជព្រះបាទគិនចេងបានរត់រួចពីការកាប់សំលាប់នេះ។ លុះធំដឹងក្ដីកាលណាព្រះអង្គក៏វិលត្រលប់
មកសម្លាប់ព្រះបាទហ្វាន់ចាន់សងសឹកជួសរាជវង្សព្រះអង្គបានដូចប្រាថ្នាមែន។ តែមិនបានប៉ុន្មានផងព្រះអង្គ
បែរជាត្រូវមេទ័ពជំនិតរបស់ព្រះហ្វាន់ចាន់ធ្វើគតវិញម្ដង។ រឿងរាវនេះកើតនៅរវាង គស២២៥-២៣០គេបាន
រកឃើញសិលាចារឹកមួយដែលមានចំនាស់ជាងគេបំផុតនៅវ៉ូកាញ់ ដែលចាពីទំនាក់ទំនងការទូតរវាងព្រះអង្គ
នឹងមហាក្សត្រអិន្ឌា(រាជវង្សមុរុណទស)។

កាលណោះព្រះបាទហ្វាន់ចាន់បានចងសម្ព័ន្ធជាលើកទី១ជាមួយប្រទេសអិន្ឌានិងប្រទេសចិន។ នៅដើមគ.ស
២២៥ ព្រះបាទហ្វាន់ចាន់បានបញ្ជូនរាជវង្សទ្រង់ម្នាក់ទៅដល់ពាមសៃហ្កង់ ហើយបានឡើងទៅដល់រាជធានី
របស់ព្រះមហាក្សត្រនៃរាជ្យវង្សមុរុណទស (ងារនៃរាជវង្សកុសច័ន្ទនៃកុសនៈ)។ ពេលត្រលប់មកប្រទេសខ្មែរ
វិញ ព្រះមហាក្សត្រមុរុណទស បានជូនអំនោយនូវសេះអាជានេយ្យបួនពីអិន្ឌាសីតផង។ នៅគស២៤៣ ព្រះអង្គ
បានបញ្ជូនបេសកជនទៅប្រទេសចិនម្ដង ដោយនាំយកសួយសារអាករ និង ក្រុមភ្លេងទៅថ្វាយអធិរាជចិនផង។
មួយឆ្នាំក្រោយមកអធិរាជចិនក៏បានរៀបចំស្ថានទូតមួយអោយខ្មែរនៅណង់កាំង។

បេសកកម្មចិនដែលត្រូវបានមកហ្វូណន នៅចន្លោះ គស២៤៥-២៥០ បានពើបប្រទះជនជែងរាជម្នាក់ នៅលើ
រាជបល្ល័ង្គខ្មែរគឺហ្វាន់ស៊ីយុន(ហ្វាន់ស៊ីហុង) រឺព្រះបាទអស្សាជ័យ ហើយក៏បានជួបរាជទូតមរុណទសនៅទីនោះ
ដែរ។ បេសកកម្មចិនលើកនេះបានផ្ដល់នូវពត៌មានសំខាន់ៗជាច្រើនពីនគរហ្វូណនដូចតទៅ  “ប្រជាជននៅនគរ
នោះមិនសូវស្អាតទេគឺមានសំបុរខ្មៅ មានសក់ក្រញ៉ាញ់ មានខ្លួនអាក្រាតហើយដើរនឹងជើងទទេ ចូលចិត្ដរបរកសិ
កម្ម និងចូលចិត្ដឆ្លាក់រចនា។ របស់ប្រើប្រាស់ដែលគេសំរាប់ដាក់គ្រឿងបរិភោគសុទ្ធតែធ្វើអំពីប្រាក់។ អែពន្ធដារ
គេបង់ជាមាស ប្រាក់ គុជ រឺគ្រឿងកំញាន។ ពួកគេមានសៀវភៅ និងប័នសារពន្ធអាករដែលមានអក្សរស្រដៀង
អក្សរហ៊ូ (បានន័យថាដូចពួកអាស៊ីកន្ដាលដែលប្រើប្រាស់អក្សរដើមពីអិន្ឌាដែរ(ហ្សកកូដេស))។

ព្រះបាទហ្វាន់ស៊ីយុន(ស៊ីហុង) រឺព្រះបាទអស្សាជ័យ(គស២៤៥-២៨៧)
ក្រោយពីបានធ្វើគតបុត្រាទី២របស់ព្រះបាទហ្វាន់ម៉ាន់ មេទ័ពរបស់ហ្វាន់ចាន់ គឺហ្វាន់ស៊ីហុងក៏បានក្លាយទៅជា
ស្ដេចនៃនគរហ្វូណន នៅគ.ស.២៤៥ ព្រះអង្គបានទទួលរាជទូតចិនពីរនាក់។ នៅចន្លោះ ស.គ. ២៦៨ -២៨៧ ព្រះ
អង្គបានបញ្ជូនរាជទូតខ្មែរទៅស្រុកចិនវិញជាបន្ដបន្ទាប់។ ព្រះបាទហ្វាន់ស៊ីហុងគ្រងរាជនៅនគរភ្នំយ៉ាងហោច
ណាស់ក៏ដល់ គស២៨៧ដែរ គឺជាឆ្នាំទំនាក់ទំនងការទូតចុងក្រោយរបស់ព្រះអង្គជាមួយប្រទេសចិន។ បើតាមអែ
កសារចិននោះ រាជវង្សរបស់ព្រះថោងនិងនាងនាគ បានគ្រប់គ្រងនៅប្រទេសខ្មែររហូតពីរសតវត្ស ដូច្នេះស្ដេច
ទាំងប៉ុន្មានដែលបានរៀបរាប់ខាងលើសុទ្ធសឹងតែជារាជវង្សរបស់ព្រះថោងនិងនាងនាគទាំងអស់។

II. សង្គមខ្មែរសម័យអានាចក្រភ្នំ

ដំនើរវិវត្ដន៍នៃប្រវត្ដិសាស្រ្ដបានង្ហាញថា អានាចក្រភ្នំ បានទទួលអិទ្ធិលពលអរិយធម៌ អិន្ឌាយាងខ្លាំងអស់ពីរលើក
គឺមួយលើកនៅដើម គ.សទី១ និងមួយលើកទៀតនៅដើមគ.សទី៥។ តទៅទៀត យើងនឹងសាកល្បងគូសវាសរូប
ភាពសង្គមខ្មែរនៅសម័យនោះដោយពឹងផ្អែកទៅលើអែកសារចិន (២៨) និងសិលាចារឹក។

ក. ជីវភាពសង្គម លក្ខណមនុស្ស ការរស់នៅ ទំនៀមទំលាប់
អែកសារចិនជាច្រើនបាននិយាយបញ្ជាក់ថា មនុស្សនៅអានាចក្រភ្នំមានសំបុរខ្មៅ សក់រួញអង្គាដី រូបច្រើនមិន
សូវបាន។ ព៌តមានប៉ុណ្ណោះអាចប្រាប់យើងពីលក្ខណនរវិទ្យារបស់ជនជាតិខ្មែរ-មនជាទូទៅ និងជាពិសេសរបស់
ជនជាតិខ្មែរយើងនេះអែង ដែលចិននិយាយថា មានសំបុរខ្មៅក្ដី រូបច្រើនមិនសូវបានក្ដី  គឺគេនិយាយដោយ
ប្រៀបធៀបជាមួយលក្ខណរបស់មនុស្សចិន។ ប៉ុន្ដែដោយមានកង្វះអែកសារជាភាសាខ្មែរនៅសម័យនោះ ទើប
អ្នកសិក្សាស្រាវជ្រាវបានបញ្ចេញទស្សនៈប្លែកៗចំពោះម្ចាស់ដើមនៃអានាចក្រភ្នំនេះ អ្នកខ្លះយល់ថារដ្ឋនេះជា
រដ្ឋអិន្ឌា ខ្លះទៀតយល់ថារដ្ឋមន រឺខ្មែរ មនផង រឺមលយូទៅវិញ។ តាមការពិតជាតិទាំងប៉ុន្មានខាងលើនេះសុទ្ធតែ
បានរស់នៅក្នុងអានាចក្រភ្នំជាមួយគ្នាទាំងអស់ ហើយអ្នកខ្លះជាអ្នកកាន់អំនាចគ្រប់គ្រងគេ(ខ្មែរនិងអិន្ឌាខ្លះ) អែ
អ្នកអែទៀតជាអ្នកត្រូវគេគ្រប់គ្រងប៉ុណ្ណោះ (មន-មលយូ) (ចំពោះបញ្ហានេះ សូមមើលអត្ថបទ «ហ្វូណនជារដ្ឋខ្មែរ
រឺពុំមែនទេ? » ចុះផ្សាយក្នុងព្រិត្ដិប័ត្រវិទ្យាស្ថានខ្មែរលេខ ៥ខែសីហា គ.ស.១៩៧៣)។

អែកសារចិនដដែលបាននិយាយទៀតថា មនុស្សនៅអានាចក្រភ្នំច្រើនលែងខ្លួន អ្នកក្រស្លៀកសារុងអំបោះដើរ
ជើងទទេ អ្នកមាននិងនាម៉ឺនស្លៀកសារុងចរបាប់ពាក់ស្បែកជើង។ ផ្ទះសង់ខ្ពស់ពីដីប្រក់ស្លឹកចាក ដែលដុះនៅ
មាត់សមុទ្រ ហើយមានការតុបតែង។ ផ្ទះទាំងនោះសុទ្ធសង់ពីឈើដែលគេកាប់យកមកពីក្នុងព្រៃ មានរបងព័ទ្ធជុំ
វិញ ហើយផ្ដុំគ្នាជាភូមិ មានពី៥០ ទៅ៦០ ផ្ទះ ដែលមានស្រះមួយសំរាប់យកទឹកប្រើប្រាស់រួមគ្នា។

មនុស្សនៅអានាចក្រភ្នំ គ្មានគំនិតរញិមរញ៉ាំ ត្រង់ណាស់ មិនចេះលួចទេ (អែកសារខ្លះថា មានចិត្ដលោភលន់)
មានការប៉ិនប្រសប់ហើយខិល ព្រោះចូលចិត្ដចាប់យកមនុស្សនៅក្រុងជិតខាង ដែលមិនព្រមគោរពរាប់អានខ្លួន
មកធ្វើជាខ្ញុំកំដរ។ នៅពេលទំនេរ គេចូលចិត្ដលេងប្រជល់មាន់ និងប្រជល់ជ្រូក។

សង្គមអានាចក្រភ្នំជាសង្គម «មេនិយម» គឺគេទុកស្រីជាធំ ក្នុងគ្រួសារផង ក្នុងសង្គមផង រឿងនាងលីវយី លើក
ទ័ពទៅតទល់នឹងហ៊ុនទៀន ជាភស្ដុតាងមួយយ៉ាងជាក់ស្ដែង។ អែកសារចិនបាននិយាយថា ពិធីបុណ្យការ និង
បុណ្យសពមានលំនាំដូចនៅលើយី ហើយបានបញ្ជាក់ថា នៅស្រុកនោះស្រីៗទៅដន្ដឹងប្រុសៗ បើដូច្នេះអ្នកស្រុក
ភ្នំ សម័យនោះច្បាស់ជានៅនិយាយអោយស្រីទៅដន្ដឹងប្រុសនៅឡើយ។ នេះជាធាតុមួយទៀតសំរាប់បញ្ជាក់ពី
អត្ថិភាពនៃលទ្ធិ «មេនិយម» ទៀតដែរ។ ចំពោះរឿងនេះពួកចិនបានកត់សំគាល់ម្យ៉ាងទៀតថា នៅក្នុងគ្រួសារពួក
ស្រីប្រុសគេអាចទាក់ទងគ្នាបានតាមទំនើងចិត្ដ។ ក្នុងករណីកាន់ទុក្ខ គេត្រូវតែកោរសក់កោរពុកមាត់ អែពិធីរំលាយ
សព្វមាន៤យ៉ាង
១. បោះសពចោលទៅក្នុងទឹកទន្លេ
២. បូជាដោយភ្លើង
៣. យកសពទៅកប់
៤. យកសពទៅដាក់ចោលក្នុងព្រៃស្មសានអោយសត្វស៊ី។ ក្នុករណីបូជាដោយភ្លើង គេតែងប្រមូលធាតុ
ដែលនៅសល់យកទៅដាក់ក្នុងកោដ្ឋ១បិទជិត ហើយយកទៅបោះចោលក្នុងទឹកទន្លេ។ បើជាព្រះមហាក្សត្រកោ
ដ្ឋនោះធ្វើពីមាស បើជានាម៉ឺនសព្វមុខមន្រ្តីគេប្រើកោដ្ឋជាប្រាក់ ហើយបើជារាស្រ្ដសាមញ្ញប្រើកោដ្ឋដី។ អ្នកស្រុក
អានាចក្រភ្នំចូលចិត្ដប្រើវិធីអស្ចារ្យដើម្បីរកសេចក្ដីពិត។ កាលណាមានបាត់របស់អ្វីមួយ គេយកបាយមួយពុំនូត
យកទៅដាក់ចំពោះព្រះភក្រ្ដទេព្ដា រួចគេអង្វរសូមអោយព្រះអង្គជួយបង្ហាញមុខជនទុច្ចរិត។ ស្អែកឡើងគេយក
បាយនោះ ទៅចែកអោយពួកខ្ញុំនៅក្នុងផ្ទះអោយបរិភោគ ក្នុងមាត់របស់ចោរនឹងមានឈាមហូរចេញយ៉ាងជាក់
ស្ដែង ហើយវាមិនអាចទំពារបាយផង អែមាត់របស់ជនទៀងត្រង់បាយនោះអាចរអិលទៅក្នុងមាត់ដោយស្រួល
។ ម្យ៉ាងទៀតបើកាលណាមានជនជាប់ចោទ គេអោយជននោះអត់បាយ៣ថ្ងៃ រួចគេតំរូវអោយលូកយកវត្ថុផ្សេង
ៗ ចេញពីទឹកកំពុងពុះ រឺកាន់ពូថៅ រឺច្រវាក់ដុតក្រហមដើរ ៧ជំហាន។ បើមានកំហុសមែន ដៃរបស់ជននោះត្រូវ
រលាករលួយ ផ្ទុយទៅវិញគឺគ្មានហ្មងអ្វីទាំងអស់។

III. អិន្ឌាវូបនីយកម្មលើកទី២

បន្ទាប់ពីរាជរបស់ស្ដេចអស្សាជ័យ រឺហ្វាន់ស៊ីយុន រឺហ្វាន់ស៊ីហុង មក ស្ថានភាពរាជបល័្លង្គនៃនគរហ្វូណនហាក់ដូច
ជាមានការល្អក់កករ ស្រពិចស្រពិលជាខ្លាំង។ ដោយខ្វះអែកសារគេពុំអាចដឹងបានពីព្រឹត្ដិការណ៍ផ្សេងៗ ដែល
កីតឡើងនៅក្នុងពេលនោះទេ។ នៅចេន្លាះ គ.ស.២៨៥ ២៨៨ មានរាជទូតហ្វូណនបីនាក់បានចូលទៅគាល់មហា
ក្សត្រចិន ព្រោះកាលនោះពាណិជ្ចកម្មនាវាចររវាងចិននឹងខ្មែរ មានការរីកចំរើនជាខ្លាំង ដោយសាររាជវង្សចិន
ទើបតែបង្រួបបង្រួមគ្នា ដូច្នេះបានជាគេត្រូវការវត្ថុមានតំលៃផ្សេងៗ សម្រាប់បំពេញសេចក្ដីត្រូវការបស់អធិរាជ
ថ្មី។ បើតាមយោបល់របស់លោកហ្សកកូដេស នៅរវាង គស៣៥៧ ដោយសារមានវិបត្ដិនិងការវិកវរជាថ្មីនៅប្រ
ទេសអិន្ឌា នគរហ្វូណនត្រូវបានទទួលការរាតត្បាត រឺនឹងហូរចូលជាថ្មីនៃជនអន្ដោប្រវសេន៍អិន្ឌា មានជាអាទិព្រះ
បាទត្ថានតាន់ រឺចាន់ដាន់(រាជងាររបស់ពួកសកៈ រាជវង្សនៃពួកសកៈ រាជវង្សនៃពួកកុសនៈដែលទើបតែត្រូវរលត់
រលាយនៅប្រទេសអិន្ឌា) ដែលប្រហែលជាមានដើមកំនើតចេញពីអ៉ីរ៉ង់ ប្រហែលជាពួក “កុសច័ន្ទ”។ ក្រោយ
ពេលដែលព្រះអង្គបានទទួលរាជាភិសេក ព្រះអង្គមាននាមថា ព្រះបាទកៅឌិញវរ្ម័នទី២។ សិលាចារឹកខ្លះនៅ
អង្គរក៏បានរៀបរាប់ពីប្រវត្ដិរបស់ទ្រង់ដែរ។ ព្រះអង្គជាក្សត្រមកពីប្រទេសអិន្ឌា ជាត្រកូលព្រាហ្មណ៍ដូចគ្នានឹង
ព្រះបាទកៅឌិញទី១ (ព្រះថោង)ដែរ។ ព្រះអង្គគ្រងរាជនៅ “វ័យធបុរៈ” រឺ “បុរីទម័ក” ដដែល។នៅពេលជាមួយ
គ្នានោះដែរ មានការកកើតនគរអិន្ឌូជាបន្ដបន្ទាប់នៅបកនេអូ និងនៅកោះជ្វា។ គឺនៅក្នុងជំនាន់នោះអែង
ដែលប្រជាជនខ្មែរនៅហ្វូណនបានធ្វើពាណិជ្ជកម្មអន្ដរជាតិជាមួយប្រទេសនានានៅអាស៊ី និងនៅទ្វីបអឺរុបផង
ដែរ។ កំពុងផែសំខាន់របស់ខ្មែរនាសម័យនោះស្ថិតនៅ អូរអោ (កម្ពុជាក្រោម) និងនៅអូរកែវ(បច្ចុប្បន្នឈូងស
មុទ្រថៃ)។

ព្រះបាទកៅឌិញវរ្ម័នទី២
កាលឡើងគ្រងរាជសម្បត្ដិនៅស្រុកខ្មែរ ព្រះអង្គបន្ថែមឈ្មោះវរ្ម័ន មកលើព្រះនាមព្រះអង្គ ដែលក្លាយទៅជា
ព្រះបាទកៅឌិញវរ្ម័ន ព្រះអង្គជាក្សត្រមួយអង្គ ប្រកបដោយទសពិធរាជធម៌ ស្រលាញ់សន្ដិភាព និងមានរិទ្ធិចេស្ដា
ខ្លាំងណាស់។ ព្រះអង្គតែងមានចិត្ដប្រនីចំពោះបន្ដាជនទាំងឡាយ។ ព្រះអង្គជាក្សត្រកាន់ព្រហ្មញ្ញសាសនាគោរ
ពបូជាព្រះសីវៈ (ព្រះអិសូរ)។ នៅក្នុងរាជព្រះអង្គ ប្រជាជនខ្មែររស់នៅដោយសុខសាន្ដ និងបរិបូណ៌ណាស់។
អែស្ថាប័នផ្សេងៗ ដូចជាការអប់រំ ជំនឿសាសនា វប្បធម៌ អរិយធម៌ជាដើម ត្រូវព្រះអង្គរៀបចំតាមរបៀបព្រហ្ម
ញ្ញសាសនាដដែល។ ទោះជាព្រហ្មញ្ញសាសនាមានអិទ្ធពលខ្លាំងមែន តែពុទ្ធសាសនា(មហាយាន) ក៏នៅតែអាច
នៅស្រុះស្រួលជាមួយគ្នាបានដោយសុខសាន្ដដែរ។ ព្រះបាទកៅឌិញវរ្ម័នទី២ បានស្នើសុំក្សត្រនៅអិន្ឌា ដែល
ត្រូវជាញាតិវង្សទ្រង់ អោយបញ្ជូនព្រាហ្មណ៍បន្ឌិតជាច្រើនមកពីអិន្ឌា ដើម្បីជួយរៀបចំស្រុកអោយបានរុងរឿង
ព្រះអង្គក៏បានប្រទានរង្វន់ជាទីគាប់ចិត្ដ ជាកិត្ដិយស មាសប្រាក់ បុណ្យសក្ដិ និងទ្រព្យសម្បត្ដិជាច្រើនដល់ពួកព្រា
ហ្មណ៍ទាំងនោះ។

ព្រះបាទកៅឌិញវរ្ម័នទី២  ជាព្រះមហាក្សត្រមួយអង្គ ខ្លាំងពូកែ ល្បីល្បាញ មាននគរជិតឆ្ងាយជាច្រើនបានចុះចូល
ជានគរចំនុះ។ ព្រះអង្គមានបុត្រាមួយដែលគេបានស្គាល់ក្រោមព្រះនាមថា ព្រះបាទស្រីអន្រ្ទវរ្ម័ន។ ព្រះអង្គ
ឡើងសោយរាជពី គ.ស ៣៥៧ ដល់ ៤៣០ ព្រះរាជធានីតាំងនៅ វ័ធបុរៈ ហើយដែលចិនហៅក្លាយទៅជា ទូមូ
រឺទម័ក។

ព្រះបាទស្រីអន្រ្ទវរ្ម័ន(គស៤៣០-៤៨០)
ព្រះបាទស្រីអន្រ្ទវរ្ម័ន ជាព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះបាទកៅឌិញវរ្ម័នទី២ ព្រះអង្គបានទទួលស្នងរាជពីបិតាទ្រង់នៅ
រវាង គស៤៣០-៤៣៥។ ព្រះអង្គបានរក្សាទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយប្រទេសចិនជានិច្ច។ នៅគស៤៣៤ ៤៣៥
និង ៤៣៨ ព្រះអង្គបានបញ្ជូនរាជទូតព្រះអង្គបីដងទៅគាល់ព្រះចៅចិនឈ្មោះ «វេន» ត្រកូលសុង។ កាលណោះ
ប្រទេសចិនកំពុងមានទំនាស់ជាមួយប្រទេសចំប៉ាក្នុងការដន្ដើមគ្នាយកអានាខេត្ដតុងកឹង។ ក្នុងនាមជាមិត្ដភាព
ព្រះអង្គមិនបានគាំទ្រ ជួយជ្រោមជ្រែងស្ដេចចាមដែលច្បាំងនឹងប្រទេសចិននោះទេ។

ព្រះបាទកៅឌិញជ័យវរ្ម័ន(គ.ស.៤៨០ ៥១៤ )
ព្រះអង្គគឺជាបុត្ររបស់ព្រះបាទស្រីអិន្រ្ទវរ្ម័ន។ ព្រះអង្គបានបន្ដកិច្ចការទូតជាមួយប្រទេសចិនដដែល។ ព្រះចៅ
ក្រុងចិនបានដាក់ងារព្រះអង្គថា «មេទ័ពមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិកខាងត្បូង»។ ព្រះបាទកៅឌិញជ័យវរ្ម័នក៏ជាក្សត្រ
ហិណ្ឌូម្នាក់ដែរ គោរពប្រតិបត្ដិព្រះមហិស្វរៈ(សីវៈ, ព្រះអិសូរ) ជាព្រះចុះមកលើភ្នំខ្ពស់ និម្មិតរូបដោយលិង្គ(សីវៈ
គីរីសៈ)។

នៅគ.ស.៤៨៤ នគរហ្វូណន មានទំនាស់ជាមួយនគរចំប៉ា ព្រះបាទកៅឌិញជ័យវរ្ម័ន ក៏បានបញ្ជូនតំនាងពុទ្ធសាស
និកខ្មែរម្នាក់ឈ្មោះ «សក្សនាគសេន» ទៅស្រុកចិនដើម្បីសុំជំនួយពីព្រះចៅចិន ប៉ុន្ដែសំនូមពរនេះត្រូវបានបដិ
សេធ។ នៅគស៤៩២ ស្ដេចចាមនោះត្រូវជនជែងរាជចាមម្នាក់ធ្វើឃាតបាត់ទៅ សង្រ្គាមជាមួយនឹងចំប៉ាក៏ត្រូវ
ចប់ត្រឹមនេះ។

ព្រះបាទកៅឌិញជ័យវរ្ម័ន គឺជាមហាក្សត្រអុស្សាហ៍ព្យាយាមក្នុងការកសាង និងអភិវឌ្ឍន៍នគររបស់ទ្រង់ណាស់
ព្រះអង្គបានរៀបចំតំបន់លិចទឹក(កម្ពុជាក្រោម) បច្ចុប្បន្នវៀតណាមខាងត្បូង) ដើម្បីពង្រីកភូមិដ្ឋានថ្មី និងដីធ្លីដាំ
ដំនាំបន្ថែមទៀតដែលមានបន្ដោយប្រវែង២០០គម។ នៅសម័យនោះពុទ្ធសាសនាបានរីកដុះដាលជាខ្លាំង ហេតុ
នេះបានជាព្រះមហាក្សត្របានបញ្ជូនតំនាងពុទ្ធសាសនិកពីររូប គឺលោកមន្ទ្រសេនា និងភិក្ខុប៉ាល អោយទៅស្រុក
ចិនដើម្បីបកប្រែភាសាសំស្រ្កឹត។ ព្រះបាទកៅឌិញជ័យវរ្ម័នបានចូលទីវង្គត់នៅឆ្នាំ៥១៤។

ពួកចិនបានបន្សល់ទុកនូវពត៌មានខ្លះៗស្ដីពីអរិយធម៌ហ្វូណនកាលពីសម័យនោះ។ ពួកគេបានកត់ត្រាពីការអនុវត្ដន៍
របបទាសភាពដែលបានមកពីការចាប់ឈ្លើយប្រទេសជិតខាង ពីការធ្វើជំនួញ មាស ប្រាក់ សំពត់ ព្រែ សូត ការ
ផលិតគ្រឿងអលង្កាពីមាស គ្រឿងចានឆ្នាំងធ្វើអំពីប្រាក់។ល។ គេសំគាល់ឃើញថាស្ដេចតែងរស់ នៅក្នុងពន្លា
ជាថ្នាក់ៗ ប្រជារាស្រ្ដរស់នៅក្នុងផ្ទះផុតពីដីដែល ប្រក់ស្លឹកបបុស។ គេបានឃើញសំពៅធំៗជាច្រើនដែលមាន
ប្រវែង៨០-៩០ម៉ែត្រ និងទទឹង៦-៧ម៉ែត្រ។ សំពៅទាំងនេះអាចផ្ទុកមនុស្សបានរហូតដល់៧០០នាក់ និងអាចបើក
បរលើសមុទ្រធំល្វឹងល្វើយ។ នៅលើក្បាលនិងកន្ទុយសំពៅទាំងនោះមានឆ្លាក់រូបត្រី (ក្បាល និងកន្ទុយត្រី)។
ពេលចេញយាត្រាទៅណាមកណា មហាក្សត្រតែងជិះដំរី។ អែល្បែងកំសាន្ដរបស់គេគឺការជល់មាន់ និងជល់
ជ្រូក។នៅពេលកាត់សេចក្ដីគេដាំទឹកអោយពុះរួចដាក់ចិញ្ចៀនមាស និងពងមាន់ រឺដុតច្រវាក់ដែកអោយឡើងក្រ
ហម បន្ទាប់មកគេអោយអ្នកក្ដីក្ដាន់ដើរចំនួន៧ជំហាន ដៃពិរុទ្ធជននឹងរលាករលួយ តែដៃសុចរិតជននឹងមិនត្រូវ
រលាកទេ។ ម្យ៉ាងទៀតគេយកអ្នកក្ដីទាំងពីរទៅជ្រមុជទឹក បើគេជាជនទុច្ចរិត គេនឹងលង់ទឹកនោះ តែបើសុចរិត
ជនមិនលង់ទឹកឡើយ។ គេបានចារទៀតថា «នៅតាមភូមិដ្ឋាននិមួយៗគ្មានអន្ដូងទឹកទេ តែនៅកន្លែងផ្ដុំគ្នាប្រ
មាណបួនដប់គ្រួសារ ទើបមានស្រះទឹកមួយដែលគេជីកប្រើរួមគ្នា។ គេគោរពប្រតិបត្ដិព្រះនៃផ្ទៃមេឃ ដោយ
បានធ្វើរូបទាំងនោះពីសំរិត រូបដែលមានក្បាលពីរគេធ្វើដៃបួន អែរូបដែលមាក្បាលបួនគេធ្វើដៃប្រាំបីហើយនៅ
នឹងដៃនិមួយៗមានកាន់វត្ថុផ្សេងៗ ដូចជាកូនក្មេង សត្វបក្សី សត្វចតុប្បាទ ព្រះអាទិត្យរឺព្រះច័ន្ទ។ល។ ពេលព្រះ
មហាក្សត្រគង់លើបល្ល័ង្គ ព្រះអង្គតែងបញ្ឈរជង្គង់ខាងស្ដាំ។ នៅពីមុខព្រះអង្គមានជើងពាន ផ្ដិលមាស និងមាន
ដុតគ្រឿងកំញានទៀតផង។ គេកាន់មរណទុក្ខដោយកោរពុកមាត់រឺពុកចង្កា។ របៀបរំលាយសពមានបួនយ៉ាងគឺ
ទំលាក់សពចោលទៅក្នុងទឹក បូជាដោយភ្លើង បញ្ចុះ(កប់)ដី រឺយកទៅចោលក្នុងព្រៃស្មសានទុកជាចំនីសត្វបក្សី
(ហ្សកកូដេស)។

ព្រះបាទរុទ្រ្ទវរ្ម័ន(គស៥១៤-៥៥០ រាជធានីបុរីទម័ក)
ព្រះអង្គជាបុត្រក្រៅច្បាប់របស់ព្រះបាទកៅឌិញជ័យ(កូនជាមួយស្នំ) តាមប្រពៃនី និងក្រិតក្រមនៅជំនាន់នោះ
ព្រះអង្គគ្មានសិទ្ធិ និងគ្រងរាជទេ។ ដោយសារការលោភលន់អំនាចខ្លាំងពេក ព្រះអង្គបានសំលាប់បុត្រពេញ
ច្បាប់របស់ព្រះបាទកៅឌិញជ័យវរ្ម័នគឺព្រះបាទគុណវរ្ម័ន ដើម្បីដន្ដើមយករាជបល្ល័ង្គ។ ចំនែកមាតាព្រះបាទគុណ
វរ្ម័ន ម្ចាស់ក្សត្រីកុលារដ្ឋាវត្ដីមានការឈឺចាប់ ឆ្អែតចិត្ដនឹងអំពើកាចសាហាវយង់ឃ្នងរបស់ព្រះបាទរុទ្រ្ទវរ្ម័ន ព្រះ
នាងក៏បានចេញទៅសាងផ្នួសក្នុងព្រៃស្មសានតែម្នាក់អែងបាត់ទៅ។

ព្រះបាទរុទ្រ្ទវរ្ម័ន បានបន្ដការទូតជាមួយប្រទេសចិនដដែល នៅគស៥១៧ និង៥៣៩ ព្រះអង្គបានបញ្ជូនរាជទូត
ខ្មែរទៅគាល់ព្រះចៅចិនជាបន្ដបន្ទាប់។ អែកសារចិនបានបញ្ជាក់ថា ព្រះអង្គបានទាំងធ្វើអំនោយសក់ព្រះពុទ្ធ
មួយសសៃដល់ស្ដេចចិនទៀតផង។ ដោយសារអំពើយង់ឃ្នងខុសតំរារបស់ព្រះបាទរុទ្រ្ទវរ្ម័ន នគរហ្វូណនបានធ្លា
ក់ចុះក្នុងស្ថានភាពវឹកវរជាខ្លាំង មិនបានប៉ុន្មានផងព្រះអង្គបានបាត់ខ្លួនដោយមិនដឹងមូលហេតុអ្វីច្បាស់លាស់ទេ។
សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុង ក្នុងចន្លោះគ.ស ៥៤០-៥៥០ បានបន្ដាលអោយនគរភ្នំបែកបាក់ប្រះឆា លែងមានអែករាជភាព
ក្លាយជានគរតូចៗដាច់ៗពីគ្នា ក្រោយមកនគរហ្វូណនបានត្រូវគ្រប់គ្រងដោយញាតិវង្សរបស់ព្រះបាទគុណវរ្ម័នវិញ
។ តែបន្ទាប់មកទៀត រាជរបស់ញាតិវង្សព្រះបាទគុណវរ្ម័ននេះ ត្រូវចៅរបស់ព្រះបាទរុទ្រ្ទវរ្ម័ន ដែលបានរៀបអភិ
សេកជាមួយបុត្រីនៃនគរកម្ពុជា លើកគ្នាមកវាយយកនគរហ្វូណន និងបង្រួបបង្រួមគ្នាជានគរតែមួយវិញ គឺនគរ
ចេនឡារួម។ ដូច្នេះតាមដែលគេបានស្គាល់គឺព្រះបាទរុទ្រ្ទវរ្ម័នជាមហាក្សត្រចុងក្រោយនៃនគរហ្វូណន។


តាមដាន

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 88 other followers

%d bloggers like this: